“İnsan hüquqlarına giriş”

Dərs 1

İnsan hüquqları nədir?

Bu gün biz insan hüquqlarının nə olduğunu, haradan gəldiyini və nə üçün lazım olduğunu anlamağa çalışacağıq.

İnsan hüquqları həyatımızın elə ayrılmaz hissəsidir ki, onları hər zaman təbii qəbul edirik. İnsan hüquqları ideyasının əsasında dayanan iki başlıca dəyər: insan ləyaqəti və bərabərlikdir.

İnsan hüquqları layiqli həyat üçün vacib olan əsas standartlar kimi başa düşülə bilər; onların universallığı isə, ən azından bu sahədə bütün insanların bərabər olması ilə bağlıdır. Biz onların arasında ayrı-seçkilik etməməliyik və edə bilmərikdə. Bu iki inam və ya dəyər, həqiqətən də, özünü insan hüquqları ideyasına həsr etmək üçün tələb olunan hər şeyi əhatə edir və onlar mübahisəli deyil. Buna görə də, insan hüquqları dünyadakı hər mədəniyyət, hər sivil hökumət və hər əsas dindən dəstək alır. Demək olar ki, hər yerdə dövlət öz gücünü məhdudiyyət qoyulmadan və ya birtərəfli qaydada tətbiq edə bilməz; bütün insanların müəyyən minimum insan ləyaqəti tələblərinə uyğun şəkildə yaşaya bilməsi üçün dövlətin gücünə müvafiq səviyyədə məhdudiyyət qoyulur.

Bu iki fundamental dəyərdən bir çox digər dəyərlər çıxarıla və onlar insanların və cəmiyyətlərin praktikada necə birgə mövcud olmasını daha dəqiq şəkildə müəyyən etməyə kömək ola bilər. Məsələn, azadlıq: çünki insan iradəsi insan ləyaqətinin mühüm tərkib hissəsidir. İradəmizin əksinə nəyisə etməyə məcbur olunmaq bizi ruhdan salır. Digərlərinə hörmət: çünki istənilən şəxsə qarşı hörmətin çatışmazlığı onun fərdiliyinin və ləyaqətinin dəyərləndirilməməsinə səbəb olur. Ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi: çünki insan ləyaqəti ilə bağlı bərabərlik o deməkdir ki, biz digər insanların hüquq və imkanlarını onların xüsusiyyətləri əsasında mühakimə etməməliyik. Dözümlülük: çünki dözümsüzlük fərqliliyə hörmətin çatışmaması deməkdir; bərabərlik eynilik demək deyil. Ədalət: çünki bərabər insanlar ədalətli rəftara layiqdir. Məsuliyyət: çünki digərlərinin hüquqlarına hörmət şəxsin hərəkətlərində bütün hüquqların təmin edilməsinə səy göstərilməsi ilə bağlı məsuliyyət doğurur.

İnsan hüquqları azadlıq, bərabərlik, qarşılıqlı hörmət və ədalət kimi dəyərlərə əsaslanır. Bu dəyərlər təsadüfi seçilmir, çünki insanın ləyaqətlə yaşaya biləcəyi şəraiti məhz onlar yaradır. İnsan hüquqları üçün nəzərdə tutulan təsnifat bu hüquqları neqativ və pozitiv hüquqlar olaraq ikiyə bölür. Neqativlik və pozitivlik yaxşı, ya da pis olma mənasında deyil, çünki hüquq yaxşı və ya pis, ola bilməz. Burada dövlətin konkret hüquqa qarşı hansı mövqedə duracağı nəzərdə tutulur – dövlət konkret hüququ təmin etmək üçün hərəkətsiz qalıb müdaxilə etməməli (qarışmamalı), yoxsa tam əksinə, hüququ təmin etmək üçün nəsə etməlidir?

Azadlıq hüququ, yaxud söz azadlığı baxımından dövlət müdaxilə etməməli, sizin həyatınıza qarışmamalı və onun məmuru gəlib sizin qapınızı döyməməlidir. Lakin təhsil hüququnun ya da mənzil hüququnun təmini üçün dövlət məktəb açmalı ya da kooperativ mənzillərin tikintisinə şərait yaratmalıdır.

Əvvəllər hesab olunurdu ki, birinci nəsil hüquqlar neqativ hüquqlar, ikinci nəsil hüquqlar isə pozitiv hüquqlardır. Bu yanaşma tərzi bir zamanlar düzgün hesab oluna bilərdi. Lakin İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin presedent hüququ neqativ hüquqlar baxımından da dövlətin pozitiv öhdəliklərini bəyan etməyə başladı. Məsələn, yaşamaq hüququna hörmət edən dövlət öz məmurları tərəfindən vətəndaşın həyatına qəsd etməməlidir, bu, neqativ öhdəlikdir. Lakin əgər vətəndaş ehtimal olunan cinayətə qarşı dövlətdən qoruma tələb edirsə, dövlətin həmin vətəndaşı qoruma kimi bir öhdəliyi yaranır və bu pozitiv öhdəlikdir. Ona görə də indi neqativ-pozitiv hüquq təsnifatından daha çox, dövlətin neqativ və pozitiv öhdəliklərindən bəhs olunur. Bununla belə, din azadlığı, azadlıq hüququ, məlumat yayma azadlığı kimi hüquqlara hələ də sırf neqativ hüquq kimi yanaşmaq mümkündür.

Dərs 2

Kurs aşağıdakı məzmunu əhatə edir

Birinci nəsil (şəxsi (mülki)) hüquqlar

Şəxsi (mülki) hüquqlar hər kəsə aiddir. Bu hüquqa vətəndaşlığından, cinsindən, yaşından, irqi, etnik və ya dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, doğulduğu andan hər kəs sahibdir.

Şəxsi hüquqlara aşağıdakı hüquqlar aid edilir:

• Yaşamaq hüququ;
• Yalnız məhkəmə tərəfindən cəza almaq hüququ – məhkəmədən kənar cəzalar qadağandır;
• Şəxsiyyətin toxunulmazlığı;
• Hərəkət və yaşayış yeri seçmək azadlığı;
• Mənzil toxunulmazlığı;
• Yazışma toxunulmazlığı;
• Məcburi əməyin qadağan olunması;
• Mülkiyyətin toxunulmazlığı (bəzən bu hüquq iqtisadi hüquqlara aid edilir);
• Şəxsin ləyaqət hüququ;
• Vicdan və din azadlığı;
• Şəxsiyyətin fərdi hüquqlarının tanınması;
• Sığınacaq hüququ;
• Vətəndaşlıq hüququ;
• Ailə qurmaq hüququ;
• Əmlaka sahib olmaq hüququ.

İkinci nəsil (siyasi) hüquqlar

• Vicdan azadlığı hüququ – vətəndaşların istədikləri dinə etiqad etmək və ya heç bir dini qəbul etməmək hüququ;
• Söz və mətbuat azadlığı – senzuraya qadağa;
• Sərbəst toplaşmaq azadlığı – insanların öz düşüncələrini ifadə etmək, təbliğ etmək, davam etdirmək və müdafiə etmək məqsədilə siyasi və ictimai fəallığını həyata keçirmək azadlığı;
• Birləşmək azadlığı – birləşmək, ittifaq qurmaq azadlığı;
• Tətil etmək hüququ – hər kəsin təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə tətil etmək hüququ vardır;
• Müraciət etmək hüququ – vətəndaşların dövlət orqanlarına şəxsən müraciət etmək, habelə fərdi və kollektiv yazılı müraciətlər göndərmək hüququ vardır;
• Dövlətin idarə edilməsində iştirak etmək hüququ.

Üçüncü nəsil (sosial-iqtisadi) hüquqlar

• Əmək hüququ;
• Ailə hüququ, analıq hüququ, atalıq hüququ, uşaqlıq hüququ;
• Sosial təminat hüququ;
• Mülkiyyət hüququ;
• Sağlamlığın qorunması və tibbi yardım hüququ;
• Səkkiz saatlıq iş hüququ, ədalətli iş şəraiti, dəyəri bərabər əməyə görə bərabər ödəniş hüququ.

İqtisadi hüquqlara azad sahibkarlıq hüququ, işəgötürənlər və işçilər arasında kollektiv müqavilə bağlamaq hüququ, öz maraqlarının müdafiəsi üçün milli və beynəlxalq təşkilatlarda müstəqil birləşmək hüququ və s. hüquqlar aiddir.

Üçüncü nəsil (sosial-iqtisadi) hüquqların həcmi, həyata keçirilmə səviyyəsi xeyli dərəcədə dövlətin iqtisadiyyatından və ehtiyatlarından asılıdır. Buna görə də onların həyata keçirilməsinin təminatları siyasi və mülki hüquqlarla müqayisədə daha az inkişaf etmişdir.

Dördüncü nəsil (mədəni) hüquqlar

Mədəni hüquqlar insanın mənəvi inkişafına təminat verir, hər bir fərdə siyasi, mənəvi, sosial və mədəni tərəqqinin faydalı iştirakçısı olmaqda kömək edir.

Mədəni hüquqlara aiddir:

• Ana dilindən istifadə hüququ – hər kəsin ana dilindən istifadə etmək hüququ vardır. Hər kəsin istədiyi dildə tərbiyə və təhsil almaq, yaradıcılıqla məşğul olmaq hüququ vardır.
• Təhsil almaq hüququ – hər bir vətəndaşın təhsil almaq hüququ vardır.
• İncəsənət və elmlə məşğul olmaq azadlığı – hər kəs istədiyi növ incəsənət və elmlə məşğul ola bilər.
• Tədris etmək azadlığı.

Beşinci nəsil (ekoloji) hüquqlar

• Əlverişli ətraf mühit hüququ;
• Ətraf mühitin vəziyyətinə dair etibarlı məlumatların əldə edilməsi hüququ;
• Ekoloji qanun pozuntuları nəticəsində sağlamlığa və ya əmlaka dəyən ziyanın ödənilməsi hüququ.

Dərs 3

İnsan hüquqlarının mahiyyəti

Beləliklə, insan hüquqları insan ləyaqətini qoruyub saxlamaq, yəni yaşamaq, öz həyatını müstəqil idarə etmək üçün əsas şərtləri təmin edir.

Təbii hüquq məktəbi ilə sıx bağlı olan təbii hüquqlar nəzəriyyəsinə görə, insan hüquqları dövlətdən öncə var olub və ondan əvvəl gəlir.

Dövlət bunları yaratmır, ancaq müəyyən edir. Siyasi cəmiyyət xaricində də bu hüquqlar olub və olmaqda davam edəcək. Bu hüquqlara insan sırf insan olduğuna görə sahibdir. Ona görə də insan hüquqlarına bəzən şəxsdən ayrılmaz hüquqlar deyilir. Dövlətdən əvvəl və üstün olan hüquqdan bəhs edərkən, insan hüquqlarının hamısı bu mahiyyətdə deyil. Bəzi hüquqlar bizə dövlət tərəfindən verilir və dövlət olmadan bu hüquqların təmin edilməsi mümkün deyil. Bu hüquqlara iqtisadi və sosial hüquqlar aiddir. Bu hüquqlar da insanın cəmiyyət halında yaşaması, ləyaqətli şəkildə şəxsiyyət kimi formalaşması üçün tələb olunan hüquqlardır. İnsan hüquqlarının xüsusiyyətlərindən biri də, bu hüquqların ayrılmaz, imtina oluna bilməz və başqasına keçməyən hüquq olmasıdır, insan hüquqları bölünməz, qarşılıqlı asılı və əlaqəlidir, insan hüquqları universaldır (hər yerdə tətbiq edilir). Gəlin, bu anlayışların daha detallı izahı ilə tanış olaq.

Dərs 4

İnsan hüquqları alına bilməz

Belə olmasının səbəbi insanın insan olmasından irəli gəlir. Məsələn, yaşamaq hüququ ayrılmaz olduğuna görə, hətta ağır cinayət törətmiş şəxslərin belə həyatı alına bilməz.

Digər bir misal, əgər hansısa şəxs cinayət törətməkdə təqsirli bilinərsə, onun azadlıq hüququ müvəqqəti əlindən alına bilər; yaxud milli fövqəladə halla bağlı hökumət bəyan etməklə müəyyən hüquqların təmin olunmasını dayandıra bilər, məsələn, komendant saatı tətbiq etməklə hərəkət azadlığını məhdudlaşdıra bilər.

Dünyada insan hüquqlarının əsas mənbələrindən biri sayılan Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt bir sıra hüquqların aşağıdakı hallarda məhdudlaşdırılmasının mümkünlüyünü qeyd edir:

• Milli təhlükəsizlik;
• ictimai asayişin təmin olunması;
• əhalinin sağlamlığının qorunması;
• ictimai əxlaqın qorunması;
• başqalarının hüquq və azadlıqlarının qorunması.

Misal üçün, qeyd edilən hallar olduqda aşağıdakı hüquqlar məhdudlaşdırıla bilər:

1. Hərəkət azadlığı;
2. Öz dininə və ya əqidəsinə etiqad etmək azadlığı;
3. İfadə azadlığı;
4. Sərbəst toplaşmaq azadlığı;
5. Vətəndaş olmayan şəxsin ölkədən çıxarılması;
6. Birləşmək azadlığı;
7. Mətbuatın və ictimaiyyətin cinayət və ya mülki mühakimə icraatından kənarlaşdırılması və sair.

İnsan hüquqlarının əsas mənbələrindən digəri “İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Avropa Konvensiyasıdır (bundan sonra AİHK) ki, bu beynəlxalq sənəddə də məhdudlaşdırıla bilinən və bilinməyən hüquqlar öz əksini tapıb.

Dərs 5

İnsan hüquqları bölünməz, qarşılıqlı asılı və əlaqəlidir

Bu, o deməkdir ki, müxtəlif insan hüquqları daxilən bir-biri ilə əlaqəlidir və bir-birindən ayrı nəzərdən keçirilə bilməz.

Bir hüququn təmin olunması bir çox digər hüquqlardan da asılıdır və heç bir insan hüququ digərlərindən daha əhəmiyyətli deyil.

İnsan hüquqları universaldır

Bu, deməkdir ki, insan hüquqları dünyadakı bütün insanlara vaxt məhdudiyyəti qoyulmadan bərabər şəkildə şamil olunur. Hər bir insanın “irqi” və ya etnik mənşəyi, dərisinin rəngi, cinsi, əlilliyi, dili, dini, siyasi və ya digər baxışları, milli və ya sosial mənşəyi, anadanolma və ya digər statusuna görə fərq qoyulmadan öz hüquqlarından istifadə etmək haqqı vardır. Bəzi insan hüquqları digərləri ilə rəqabət aparır. Belə hallarda hüquqların bir-birinə qarşı balanslaşdırılması tələb oluna bilər.

Bəzi hüquqlar “mütləq”dir, belə ki, onların təmin olunmasında geri çəkilməyə və ya məhdudiyyət qoyulmasına yol verilmir, məsələn, işgəncənin qadağan olunması. AİHK-ə əsasən heç bir halda məhdudlaşdırıla, dayandırıla və alına bilməyən hüquqlar (mütləq hüquqlar) aşağıdakılardır:

1. Yaşamaq hüququ (AİHK-in 2-ci maddəsi);
2. İşgəncə və digər qəddar, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftar və ya cəzaya məruz qalmamaq hüququ (AİHK-in 3-cü maddəsi);
3. Köləlikdən azad olmaq hüququ (Heç kəs köləlikdə və ya asılılıqda saxlanmamalıdır). (AİHK-in 4.1-ci maddəsi);
4. Qanunsuz cəzalandırılmamaq (AİHK-in 7-ci maddəsi).

Bu kateqoriyadakı hüquqlar heç bir halda, hətta müharibə vaxtında belə pozula bilməz. Bu kateqoriyaya AİHK-in 2, 3, 4(1) və 7 saylı Maddələri daxildir. Konvensiyanın 15 saylı Maddəsi fövqəladə hallarda müəyyən hüquqların qismən məhdudlaşdırmasını ümumi şəkildə təsvir edir, lakin bəzi hüquqların heç bir halda heç zaman pozula bilməməsini aydın şəkildə bildirir. AİHK-in 13 saylı Protokolunu ratifikasiya etmiş Dövlətlər üçün ölüm cəzası dinc və müharibə vaxtında ləğv edilmişdir.

Dərs 6

İnsan hüquqlarının tarixi

İnsan hüquqları tarix boyu inkişaf edib. Gəlin, tarixə aid bir neçə mühüm insan hüquqları sənədləri ilə tanış olaq:

• Kir Xartiyası (İran, təqribən eramızdan əvvəl 539-cu il) Fars hökmdarı Kir tərəfindən ölkəsinin xalqı üçün tərtib edilmişdi. Xartiya xalqın azadlıq və təhlükəsizlik hüququnu, dini dözümlülüyü, hərəkət azadlığını, köləlikdən azadlığı, müəyyən sosial və iqtisadi hüquqlarını tanıyırdı.
• 1215-ci ildə İngiltərə zadəganları və ruhani təbəqənin üzvləri Azadlıqların Böyük Xartiyasını (Maqna Karta) hazırlamaqla İngiltərə Kralını qanuna əməl etməyə məcbur etdilər. Maqna Karta yalnız imtiyazlı təbəqənin (zadəganların) hüquqlarını qoruyurdu, buna görə də, özlüyündə insan hüquqları barəsində deyildi. Bu sənəd kralın gücünə məhdudiyyət qoyduğundan və digər insanların hüquq və azadlıqlarını tanıdığından azadlıqların müdafiəsi zamanı geniş şəkildə istinad edilən mənbəyə çevrildi.
• 1689-cu ildə İngiltərə parlamenti Bill (qanun) qəbul etdi. Hüquqlar Billi kimi tanınan bu sənəd monarxın Parlamentin razılığı olmadan qanunu ləğv etməsini qadağan etdi, Parlament üzvlərinin azad seçkilərlə seçiləcəyini müəyyənləşdirdi, eləcə də Parlamentdə, məhkəmələrdə və ya digər yerlərdə söz azadlığının sual altına alına bilməyəcəyini bəyan etdi.
• 1776-cı ildə Şimali Amerikadakı əksər Britaniya müstəmləkələri Birləşmiş Ştatların Azadlıq Bəyannaməsində Britaniya İmperiyasından öz müstəqilliklərini elan etdilər. Bəyannamədə hökumət gücünün saxlanması və azadlığın qorunmasının vacibliyi inamına əsaslanmaqla müvafiq anlayışların inkişaf etdirilməsi təmin olundu: ayrılmaz hüquqlar; fərdi hüquqların qorunması; söz, mətbuat, petisiya və toplaşmaq azadlığı; qanun qarşısında bərabərlik və din azadlığı.
• Ən vacib sənədlərdən biri İnsan Hüquqları haqqında Bəyannamə (İHÜB) 1948-ci il dekabrın 10-da BMT Baş Assambleya tərəfindən qəbul olunmuşdur. Hüquqi cəhətdən öhdəlik yaratmasa da, İHÜB milli, regional və ya beynəlxalq səviyyədə insan hüquqları üzrə çoxsaylı öhdəliklər üçün ilham qaynağı olmuşdur.

İnsan hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olan beynəlxalq qurumlar

İnsan hüquqlarının müdafiəsi ilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT), onun bir sıra orqanları və fondları məşğul olur. BMT universal insan hüquqlarına dair normaların universal qəbul edilən beynəlxalq yurisdiksiyasına malik yeganə çoxtərəfli hökumət təşkilatıdır. BMT-nin insan haqları ilə bağlı ən yüksək vəzifəli orqanı İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlıqdır. İnsan hüquqlarının spesifik sahələri ilə məşğul olan BMT-nin müxtəlif təşkilatlarından UNICEF-i (BMT-nin Uşaq Fondunu) misal gətirmək olar. UNICEF 1954-cü ildə uşaq hüquqlarının qorunması üçün qurulmuş təşkilatdır.

Bundan başqa insan hüquqlarını tənzimləyən və təşviq edən bir sıra regional təşkilatlar var. Məsələn, Afrika İttifaqı, Amerika Dövlətlər Təşkilatı, Avropa Şurası və digərləri.

Dərs 7

Azərbaycanda insan hüquqlarının təminatı

Azərbaycan Respublikasının 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi yolu ilə qəbul edilmiş Konstitusiyasında insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının təmin edilməsi dövlətimizin ali məqsədi kimi bəyan edilmişdir (maddə 12). Konstitusiyanın «Əsas insan və vətəndaş hüquqları və azadlıqları» adlanan III fəslinin (24-72 maddələr) bütün mətni insana, insan ləyaqətinə, insan hüquqlarına hörmət ruhunda tərtib olunmuşdur.

Konstitusiyanın 24-cü maddəsində insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının əsas prinsipləri sadalanır:

1. İnsan ləyaqəti qorunur və ona hörmət edilir.
2. Hər kəsin doğulduğu andan toxunulmaz, pozulmaz və ayrılmaz hüquqları və azadlıqları vardır.
3. Hüquqlar və azadlıqlar hər kəsin cəmiyyət və başqa şəxslər qarşısında məsuliyyətini və vəzifələrini də əhatə edir. Hüquqlardan sui-istifadəyə yol verilmir.

Bundan başqa, Konstitusiyamızda onlarca hüquq əks olunub (yaşamaq hüququ, bərabərlik hüququ, insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının müdafiəsi hüququ, azadlıq hüququ, mülkiyyət hüququ və s.). Bu hüquqların təmin edilməsi üçün hüquq-mühafizə orqanları, məhkəmələr, İnsan hüquqları üzrə müvəkkil (ombudsman) və digər qurumlar yaradılmışdır.

Dərs 8

Hüquqlarınız pozulduqda nə etməli?

Hüquqlarınız pozulduğu təqdirdə inzibati və hüquqi mexanizmlərdən istifadə edə bilərsiniz:

• Daxili İşlər Nazirliyi (polis);
• Ombudsman;
• məhkəmələr;
• Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası;
• vətəndaş cəmiyyəti qurumları;
• kütləvi informasiya vasitələri və s.

Hər bir ölkədə insanlar öz pozulmuş hüquqlarını təkcə məhkəmələrə müraciət etməklə bərpa etmirlər. Hər bir ölkənin konstitusiyasında, yaxud müvafiq normativ sənədlərində insanların müxtəlif dövlət orqanlarına ərizə və şikayətlə müraciət etmək hüququ təsbit olunur. Hər bir şəxs fərdi qaydada, yaxud başqaları ilə birlikdə istənilən dövlət orqanına və vəzifəli şəxsə müraciət etməklə öz pozulmuş hüququnu bərpa edə, yaxud hər hansı bir problemlə bağlı təklif verə bilər. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 51-ci maddəsinin birinci hissəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının dövlət orqanlarına şəxsən müraciət etmək, habelə fərdi və kollektiv yazılı müraciətlər göndərmək hüququ vardır. Hər bir müraciətə qanunla müəyyən edilmiş qaydada və müddətlərdə (30 günədək) yazılı cavab verilməlidir. Vətəndaşların dövlət orqanlarına müraciətləri ilə bağlı məsələlər «Vətəndaşların müraciətlərinə baxılması qaydası haqqında» Qanunla tənzimlənir.

Qeyd etmək lazımdır ki, vətəndaşlar inzibati xətalar haqqında işlər üzrə icraat qaydasında da müvafiq dövlət orqanlarına müraciət edərək pozulmuş hüquq və azadlıqlarının bərpasını tələb edə bilərlər (bu məsələ İnzibati Xətalar Məcəlləsi ilə tənzimlənir).