Description:

Bu tədqiqat 2023–2024-cü illərdə həyata keçirilən qanunvericilik islahatlarından sonra Azərbaycan hüquq sistemində qiyabi mühakimə icraatlarının tətbiqini araşdırır və onların həm məhkəmə fəaliyyətinin səmərəliliyinə, həm də təqsirləndirilən şəxslərin müdafiə hüquqlarının qorunmasına təsirini qiymətləndirir. İslahatlar nəticəsində Cinayət-Prosessual Məcəlləyə daxil edilmiş LIV-2 fəsli (maddələr 467-12-dən 467-17-yə qədər) çərçivəsində, xüsusilə terrorizm, dövlətə xəyanət və mütəşəkkil cinayətkarlıq kimi ağır cinayətlər üzrə qiyabi məhkəmə icraatlarının, yəni təqsirləndirilən şəxsin iştirakı olmadan keçirilməsi üçün normativ-hüquqi mexanizmlər müəyyən edilmişdir. Tədqiqat fundamental insan hüquqları prinsiplərinə əsaslanaraq Azərbaycan Respublikasının təmin etdiyi müdafiə mexanizmlərinin Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının (AİHK) 6-cı maddəsi ilə nə dərəcədə uzlaşdığını qiymətləndirir. Araşdırma müqayisəli hüquqi yanaşma əsasında qurulmuş və İtaliya, Almaniya və Türkiyənin qiyabi mühakimə təcrübələri ilə təhlil edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, Azərbaycan hüquq sistemi İtaliya və Almaniyadakı kimi zəruri müdafiə vasitələrini – xüsusən, məcburi hüquqi nümayəndəlik və qərarlara qarşı effektiv müraciət imkanını nəzərdə tutur. Lakin təcrübi baxımdan bildiriş mexanizmlərinin effektivliyi və apellyasiya hüququnun həyata keçirilməsi ilə bağlı çətinliklər qalmaqdadır. Almaniyada sərt icraat qaydaları və hüquqi təminatlar ədalətsiz mühakimə riskini minimuma endirsə də, Azərbaycanda bu sahədə sabit məhkəmə təcrübəsinin hələ tam formalaşmaması müəyyən hüquqi boşluqlara səbəb olur. Tədqiqat Azərbaycan hüquq sisteminin həm sovet hüquq irsindən qaynaqlanan hüquqi modelə, həm də Avropa hüquq standartlarına uyğunlaşmaq cəhdlərinə paralel şəkildə təsir göstərən ikiqat hüquqi istiqaməti vurğulayır. Bu kontekstdə, daha güclü hüquqi təminatların yaradılması şəffaflıq və ədalətlilik meyarlarının gücləndirilməsi üçün zəruri sayılır. Eyni zamanda, tədqiqat qiyabi məhkəmə icraatlarının BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (SDG), xüsusilə 16-cı məqsəd – “ədalətə çıxış və güclü institutların təşviqi” ilə əlaqəsini vurğulayaraq bu institutun keçid dövründə olan hüquq sistemlərində ədalətin möhkəmləndirilməsindəki rolunu da önə çıxarır.