Qüvvədə olan cinayət-prosessual qanunvericilikdə verilmiş leqal tərifə görə, ibtidai araşdırma cinayət işi üzrə ibtidai istintaq və təhqiqat növündə məhkəməyədək aparılan icraatdır. İbtidai araşdırma cinayət mühakimə icraatının bir mərhələsi olmaqla yanaşı, hüquq-mühafizə xarakteri kəsb edən cinayət-prosessual fəaliyyətdir. Bu fəaliyyətin əhəmiyyəti ondadır ki, məhz onun vasitəsilə cinayət işinə məhkəmədə mahiyyəti üzrə baxılması üçün zəruri materiallar və sübutlar toplanır, cinayət törətməkdə şübhəli bilinən şəxslərə kifayət qədər dəlillər əsasında rəsmi ittiham elan edilir, hazırlanan cinayətlərin qarşısı alınır, yeni cinayətlərin törədilməməsi üçün zəruri profilaktik tədbirlər görülür. İbtidai araşdırmanın qanuni və keyfiyyətli şəkildə həyata keçirilməsi gələcəkdə ədalət mühakiməsinin də səmərəli bir şəkildə həyata keçirilməsi və ədalətli məhkəmə qərarının çıxarılması üçün zəmin yaradır. Eyni zamanda, ibtidai araşdırma zamanı yol verilən qanun pozuntuları, eləcə də, ibtidai araşdırmanın keyfiyyətsiz şəkildə həyata keçirilmiş olması gələcəkdə ədalət mühakiməsinin də səmərəliliyini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Bununla əlaqədar olaraq ibtidai araşdırma mərhələsinə qarşı qanunda bir sıra tələblər təsbit edilir. Bu tələblərə ciddi riayət edilməlidir. İbtidai araşdırmanın hərtərəfli, tam və obyektiv olmasına dair tələb onlardan biridir. Bu tələbin əsas xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, o cinayət-prosessual qanunvericiliyin yalnız bir normasında deyil, eyni zamanda bir neçə normasında və fərqli institutların nizamlanması ilə əlaqədar təsbit edilmişdir. Belə ki, bu tələbə həm cinayət mühakimə icraatının vəzifələri sırasında, həm cinayət mühakimə icraatının prinsip-normalarında, həm də cinayət təqibini həyata keçirən səlahiyyətli dövlət orqanlarının vəzifəli şəxslərinin öhdəlikləri sırasında və s. rast gəlmək mümkündür. Başqa sözlə, bir tərəfdən baxılan tələb cinayət prosesinin müxtəlif institutlarına təsir edir, digər tərəfdən isə cinayət prosesinin müxtəlif institutları baxılan tələbə öz təsirini göstərir. Bu anlamda, cari məqalədə ibtidai araşdırmanın hərtərəfliliyi, tamlığı və obyektivliyinə cinayət prosesinin ayrı-ayrı prinsiplərinin təsiri məsələlərinin araşdırılmasına cəhd göstərilmişdir.
Müəllif :
Zübeydə Rüstəmli
Nəşr tarixi : 2025
XXI əsrdə geosiyasi reallıqların dinamik şəkildə dəyişməsi və beynəlxalq təhlükəsizlik mühitinin mürəkkəbləşməsi, xüsusilə cinayət işləri üzrə dövlətlərarası hüquqi əməkdaşlıq mexanizmlərinə ciddi təsir göstərmişdir. Qlobal miqyasda artan transmilli cinayətkarlıq, terrorizm və kibercinayətlər dövlətlər arasında qarşılıqlı hüquqi yardım və ekstradisiya institutlarının aktuallığını daha da artırmışdır. Bu əməkdaşlıq formalarının tətbiqində suverenlik prinsipi ilə insan hüquqlarının müdafiəsi arasında balansın qorunması əsas çağırışlardan birinə çevrilmişdir. Bu məqalədə cinayət işləri üzrə hüquqi yardım və ekstradisiya mexanizmlərinin normativ əsasları, tətbiq təcrübəsi və problemləri sistemli şəkildə təhlil olunur. Araşdırma Azərbaycan Respublikasının milli qanunvericiliyi ilə yanaşı, beynəlxalq müqavilələr və Avropa hüquqi standartları kontekstində aparılır. Geosiyasi faktorların və siyasi təsirlərin hüquqi prosedurlara təsiri, hüquqi yardımın effektivliyinə mane olan amillər kimi qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, vətəndaşların ekstradisiyasının qadağan olunması, qeyri-insani rəftar riski hallarında müdafiə zəmanətləri kimi konstitusion prinsiplərin tətbiqi məqalədə diqqət mərkəzində saxlanılır. Müqayisəli yanaşma əsasında Avropa Konvensiyaları, İslam hüququnun yanaşmaları və türk dövlətlərinin təcrübəsi araşdırılır. Məqalənin sonunda hüquqi yardımlaşmanın təkmilləşdirilməsi üçün rəqəmsallaşma, könüllü ekstradisiya prosedurları və hüquqi normativliyin artırılması istiqamətində praktiki tövsiyələr təqdim olunur. Məqsəd, beynəlxalq əməkdaşlığın hüquqi dayanıqlığını gücləndirməklə yanaşı, insan hüquqlarının təminatını da möhkəmləndirməkdir.
Müəllif :
Lalə Məmmədova
Nəşr tarixi : 2025
Статья посвящена комплексному анализу моделей гражданскоправового регулирования исламского банкинга в странах Содружества Независимых Государств. Целью исследования является систематизация существующих подходов к правовому регулированию исламских финансовых инструментов в постсоветских государствах и определение перспектив гармонизации правового регулирования в данной сфере. В результате исследования автором выявлены и проанализированы четыре основные модели правового регулирования исламского банкинга в странах СНГ: модель комплексного специализированного законодательства (Казахстан, Кыргызстан), модель частичной правовой адаптации (Таджикистан, Азербайджан), модель экспериментального регулирования (Россия, Узбекистан) и модель непрямого регулирования через традиционную банковскую систему (Беларусь, Молдова, Армения). Проведен сравнительный анализ преимуществ и недостатков каждой модели. Особое внимание уделено Модельному закону СНГ «Об инвестиционно-доверительной банковской деятельности» как основе для гармонизации законодательства в данной сфере. В качестве перспективных направлений гармонизации гражданско-правового регулирования исламского банкинга в странах СНГ предложены: унификация договорных конструкций основных исламских финансовых инструментов, создание правовых основ для выпуска и обращения исламских ценных бумаг (сукук), модернизация законодательства о финансовой аренде с учетом специфики исламского лизинга. Отмечается, что реализация данных направлений будет способствовать созданию благоприятных условий для развития исламских финансов, формированию основы для более глубокой экономической интеграции на постсоветском пространстве и привлечению дополнительных инвестиций из стран исламского мира.
Müəllif :
Kırlan Marçel
Nəşr tarixi : 2025
Bu məqalə Azərbaycanda dinin mülki hüququn formalaşmasında oynadığı mühüm rolu təhlil edir, ölkənin mövcud mülki qanunvericiliyində dini hüquq ənənələrinin təsirini araşdırır və müasir dövrdə dini hüquq institutlarının mülki qanunvericiliyə inteqrasiya perspektivlərinə dair konkret təkliflər irəli sürür. Tarix boyu din Azərbaycanda hüququn formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir. Atropatena dövründə Zərdüştlük sosial nizam və hüquqi institutların yaranmasında əhəmiyyətli rol oynamış, Qafqaz Albaniyasında isə xristianlığın kanonik hüququ mülki münasibətlərin tənzimlənməsində təsirli olmuşdur. VII əsrdən XIX əsrə qədər Azərbaycan hüquq düşüncəsi əsasən İslam hüququ prinsipləri əsasında qurulmuşdur. XIX əsrdən etibarən ölkənin hüquq sistemində sekulyarlaşma meyilləri güclənmiş, SSRİ dövründə isə hüquq tam şəkildə dindən ayrılmış və bu tendensiya müstəqillik dövründə daha da möhkəmlənmişdir. Məqalədə müasir dövrdə dövlət və dinin ayrılığı prinsipinə baxmayaraq, dinin, xüsusilə də İslam hüququnun, Azərbaycanın vərəsəlik, ailə və mülkiyyət hüququ sahələrinə göstərdiyi təsirlər təhlil olunur. Eyni zamanda, sekulyarizm prinsipinin qorunması şərti ilə İslam hüququna məxsus bəzi institutların müasir çağırışlara uyğun şəkildə mövcud mülki qanunvericiliyə inteqrasiya perspektivləri araşdırılır. Dinin sosial ədalət, hüquq-mühafizə fəaliyyəti və insan hüquqları sahələrində uzunmüddətli və fundamental təsirinin əhəmiyyəti ön plana çıxarılır.
Müəllif :
Natiq Xəlilov
Nəşr tarixi : 2025
XXI əsrin reallığında informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı qlobal iqtisadiyyatda rəqəmsallaşma proseslərini stimullaşdıraraq ticarət sektorunda əsaslı dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Elektron ticarətin yüksəlişi nəticəsində fərdi məlumatların elektron mühitdə toplanması, saxlanması və emalı geniş miqyas almışdır. Bu proses, bir tərəfdən istehlakçılar üçün rahatlıq və əlçatanlıq yaratdığı halda, digər tərəfdən fərdi məlumatların təhlükəsizliyi sahəsində yeni və kompleks risklərin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Xüsusilə fərdi məlumatların geniş həcmdə emalı kibercinayətkarlar üçün əlverişli hədəflər yaratmış və elektron ticarət platformalarının müxtəlif tipli kibertəhlükələrlə qarşı-qarşıya qalmasına gətirib çıxarmışdır. Bu kontekstdə aparılan tədqiqat, elektron ticarət sektorunda fərdi məlumatların təhlükəsizliyini təhdid edən əsas risk faktorlarını və yayılmış kiberhücum üsullarını müəyyənləşdirir. Məqalədə sosial mühəndislik, fişinq, DDoS hücumları və zərərli proqram təminatları kimi metodların elektron ticarətə təsiri araşdırılır və bu risklərə qarşı tətbiq edilə biləcək qabaqlayıcı texnoloji və hüquqi tədbirlər təqdim olunur. Həmçinin tədqiqatda məlumat pozuntularının hüquqi nəticələri, şirkətlərin hesabatlılıq və məlumatların müdafiəsi üzrə öhdəlikləri və pozuntuların təsirindən irəli gələn reputasiya və iqtisadi itkilər qiymətləndirilmişdir. Tədqiqat çərçivəsində, həm doktrinal, həm də müqayisəli hüquq metodologiyası əsasında müxtəlif ölkələrin normativ-hüquqi bazaları, xüsusilə Avropa İttifaqının Ümumi Məlumatların Qorunması Qaydası (GDPR), ABŞ-nin Kaliforniya İstehlakçı Məlumatlarının Qorunması Aktı (CCPA) və Azərbaycan Respublikasının “Fərdi məlumatlar haqqında” Qanunu təhlil olunmuşdur. Müqayisə nəticəsində, bu normativ aktlar arasında məlumat emalı prinsipləri, məlumat pozuntularının bildirilməsi rejimləri, şəxsin razılığı, hüquqi məsuliyyət və sanksiya mexanizmləri baxımından nəzərəçarpacaq fərqlər müəyyən edilmişdir. Tədqiqatda xüsusi vurğu risk əsaslı yanaşmanın tətbiqinə və bu modelin həm informasiya təhlükəsizliyi siyasətlərinə, həm də milli hüquqi tənzimləmələrə inteqrasiya imkanlarına edilmişdir. Məqalənin elmi yeniliyi onun hüquqi və texniki yanaşmaları birləşdirərək kompleks və çoxsahəli bir təhlil təqdim etməsindən ibarətdir. Nəticə etibarilə, bu tədqiqat, elektron ticarət sektorunda kibertəhlükəsizliyin təmin olunması üzrə milli və beynəlxalq praktikalardan istifadə etməklə, normativ uyğunluq, hüquqi cavabdehlik və texniki dayanıqlılıq aspektlərində effektiv modelin formalaşdırılması üçün praktik və nəzəri tövsiyələr irəli sürür.
Müəllif :
Kamran Xəlilov
Nəşr tarixi : 2025
Dövrümüzün aktuallığına çevrilmiş süni intellekt sistemləri gündəlik həyatımızda istənilən sferaya sirayət etmişdir. Bu gün avtomobil idarə etməkdən tutmuş iş həyatımıza qədər bütün məsələlərdə süni intellektin köməyindən faydalanırıq. Lakin bir tərəfdən çətinliklərimizi aradan qaldırmağa xidmət edən bu cür sistemlər digər tərəfdən də bəzən hüquq və azadlıqlarımızı pozur. Ona görə də süni intellekt sistemlərinin sərhədsiz tətbiqi yolverilməzdir ki, bu da hüquqi tənzimləmələrin zəruriliyini şərtləndirir. Bu istiqamətdə həmçinin konkret qadağaların müəyyən olunması hüquq pozuntularının qarşısının alınmasına xidmət edir. Avropa məkanında qəbul edilmiş Süni İntellekt Aktının 5-ci maddəsi qeyd olunan məsələlərin tənzimlənməsi sahəsində mühüm əhəmiyyətli addım kimi qiymətləndirilə bilər. Məqalədə qeyd olunan Aktda öz təsbitini tapmış qadağalar təhlil olunmuş, onların hansı formada milli qanunvericiliyimizdə təsbit edilməsi ilə bağlı təkliflər təqdim edilmişdir.
Müəllif :
Gülnaz Rzayeva
Nəşr tarixi : 2025
Azərbaycan Respublikasında 2011–2025-ci illərdə qəbul edilmiş amnistiya və əfvetmə aktları təhlil edilir, əvvəlki illərdəki müvafiq aktlarla müqayisədə onların oxşar və fərqli xüsusiyyətləri araşdırılır, qısa şəkildə bir sıra dövlətlərdə hər iki institutun tətbiqi təcrübəsinə toxunulur, bu sahədə mövcud qanunvericiliyin, o cümlədən Cinayət, Cəzaların İcrası məcəllələrindəki aidiyyəti normaların təkmilləşdirilməsi ilə əlaqədar təkliflər verilir.
Müəllif :
Musa Hümbətov
Nəşr tarixi : 2026
Məqalədə sığorta haqqının vaxtında ödənilməsinin sığorta münasibətlərindəki yeri və önəmi qeyd edilmiş, həmçinin sığorta haqqının vaxtında ödənilməməsinin yaratdığı hüquqi nəticələr iki formada fərqləndirilmişdir: Birincisi, sığorta haqqı vaxtında ödənilmədiyi halda sığorta hadisəsi baş verdikdə yaranan hüquqi nəticələr, ikincisi isə, sığorta haqqı vaxtında ödənilmədiyi halda sığorta hadisəsi baş vermədikdə yaranan hüquqi nəticələrdir. Məqalədə o da vurğulanır ki, qanunverici bəzi hallarda bu münasibətləri tənzimləyərkən mülki qanunvericiliyin təməl prinsiplərinə, eləcə də sığortalıların qorunması istiqamətində yanaşmalara sadiq qalmamış, xarici ölkələrin qabaqcıl təcrübələrini nəzərə almamışdır. Bu isə ziddiyyətli tənzimləmələrə yol açmış, sığortalıların qanuni maraqlarının bəzi hallarda yetəri qədər qorunmamasına səbəb olmuşdur. Bu səbəbdən, məqalədə sığorta qanunvericiliyi mahiyyət etibarilə “de lege lata” (ehtiyaclara yetərincə və ya heç cavab verməyən mövcud qanunvericiliyin təhlili) və “de lege ferenda” (arzu edilən və ehtiyac duyulan tənzimləmənin aparılması istiqamətində təkliflərin verilməsi) aspektlərindən təhlil edilir. Lakin məqalə müəllifləri “de lege ferenda”nın məcburi hüquqi qüvvəsinin yalnız qanunverici tərəfindən qəbul ediləcəyi təqdirdə mümkün olduğunu dərk edərək bir sıra təkliflərlə çıxış edirlər. Bu təkliflər, Mülki Məcəllənin 903.6-cı maddənin ləğvini, 900.1.6, 903.5 və 935.1.9-cu maddələrinin yeni redaksiyada verilməsini, həmçinin bu Məcəlləyə 935.1.8-1-ci maddənin və 935-ci maddəyə “Qeyd” hissəsinin əlavə olunmasını əhatə edir. Sözügedən təkliflər məqalədəki hüquqi təhlillər vasitəsilə konseptual baxımdan əsaslandırılır.
Müəllif :
Nicat Vəliyev, Rəvan Babayev
Nəşr tarixi : 2025
Vəkil məhkəmə prosesi zamanı tərəfin hüquqlarının müdafiəsini həyata keçirən aparıcı subyektdir və onun iştirakı məhkəmə mübahisəsinin ədalətli həllinə yardım etməlidir. Onların davranış qaydalarını əks etdirən bir çox yerli və beynəlxalq normalara rast gəlinir, bu məqalənin məqsədi isə məhz vəkillər arasında proses zamanı qanuni və professional çərçivədən uzaqlaşan mübahisələr nə ilə nəticələnə bilər və necə tənzimlənməlidir sualarına müəyyən məhkəmə presedentləri və mövcud qanunvericilik normalarından çıxan nəticələrə əsasən cavab tapmaqdır. Mübahisə iki vəkil arasında olduğu zaman onların tam bərabər pozisiyalarda olmalarını nəzərə alsaq, mübahisənin hansı zəmində yarandığı, hakimin müdaxilə edib etməməsi və bunu ədalətli şəkildə etməyi bacarması və mübahisə zamanı, ola bilsin ki, sərgilədikləri qeyri-prosessual davranışlara görə məsuliyyət daşımaları məsələlərinə diqqət yetirmək lazımdır. Müasir mənbələrdə vəkillərin daha çox müdafiə etdikləri şəxslərlə və hakimlə aralarında olan hüquqi etika məsələsinə toxunulub, vəkillər arasında olan mübahisələrə isə hüquqi mənbələrdə adətən xüsusi bir məsələ kimi yanaşılmasına ehtiyac duyulmamışdır
Müəllif :
Sevinc Abbasova
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə mülki hüququn əsas prinsiplərindən olan müqavilə azadlığının hüquqi mahiyyəti, eləcə də normativ əsasları təhlil edilmişdir. Müqavilə azadlığının xüsusi mülkiyyət və iradə sərbəstliyi prinsipləri ilə əlaqəsi, həmçinin hüquqi önəminin ətraflı şəkildə araşdırılması da bu məqalənin predmetini təşkil edir. Araşdırmada müqavilə azadlığı hüququnda tətbiq edilən məhdudlaşdırıcı hallar və onların təsbiti əsaslarına xüsusi yer verilmiş və müasir azad bazar iqtisadiyyatı şəraitində müqavilə azadlığının rolu hüquqi-nəzəri və praktiki cəhətdən dəyərləndirilmişdir. Doktrinal ədəbiyyat, milli qanunvericilik və məhkəmə təcrübəsi əsasında edilən təhlillər müqavilə azadlığının hüquqi mexanizmlərinin daha da inkişaf etdirilməsi və təkmilləşdirilməsi ilə bağlı elmi nəticəyə gəlməyə və uyğun təklif irəli sürülməsinə imkan yaratmışdır. Həmçinin yeni texnologiyalar erasında müqavilə azadlığının yeni hüquqi çərçivələrə uyğunlaşma prosesi araşdırılmış, elektron müqavilələr, smart kontraktlar və blokçeyn texnologiyalarının müqavilə münasibətlərinə təsiri hüquqi baxımdan nəzər yetirilmişdir. Bu aspektdə süni intellekt, informasiya təhlükəsizliyi və ESG (ətraf mühit, sosial və idarəetmə - ƏSİ) prinsipləri fonunda müqavilə azadlığının aktual problemləri göstərilmiş və Azərbaycanda bu sahədə mövcud olan normativ boşluqlara diqqət yetirilmişdir. Nəticədə, rəqəmsal müqavilələrin hüquqi tanınması və bu sahədə milli qanunvericiliyin beynəlxalq praktikaya uyğun təkmilləşdirilməsinin əhəmiyyəti vurğulanmışdır. Müqavilə azadlığı yalnız hüquqi normativlərlə deyil, eyni zamanda etik və sosial prinsiplərlə uzlaşdırılaraq müasir dövrün çağırışlarına cavab verməlidir.
Müəllif :
Fidan Bayramova
Nəşr tarixi : 2025
