Məqalədə cinayət prosessual hüquqda tərəflərin hüquq bərabərliyi və çəkişmə prinsiplərinin təmin edilməsi baxımından yeni bir hüquqi institutun - “Müdafiə Aktı”nın qanunvericiliyə daxil edilməsinin zəruriliyi əsaslandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasında təsbit olunmuş hüquqlar - məhkəmə müdafiəsi hüququ, yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququ, təqsirsizlik prezumpsiyası yalnız normativ səviyyədə deyil, həm də təcrübi müstəvidə təmin olunmalıdır. Bunun üçün isə müdafiə tərəfinin prosessual imkanlarının ittiham tərəfinin alətləri ilə balanslaşdırılması tələb olunur. Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsi ittiham aktının tərtibi və təqdim olunmasını detallı şəkildə tənzimləsə də, müdafiə tərəfinin bu akta vahid, strukturlaşdırılmış cavab - sənədi təqdim etmək imkanı yoxdur. Müdafiə tərəfinin mövqeyi yalnız pərakəndə formada vəsatətlər, çıxışlar, etirazlar və izahatlarla ifadə olunur. Bu pərakəndəlik isə məhkəmədə ilkin təsəvvürlərin yalnız ittiham aktı əsasında formalaşmasına gətirib çıxarır və çəkişmə prinsipi faktiki olaraq zəifləyir. Belə vəziyyətin isə tərəflərin bərabərliyini formal xarakterə endirməsi və müdafiənin səmərəliliyini azaltması əsaslandırılmışdır. Məqalədə müqayisəli hüquqi təhlil aparılaraq digər ölkələrin - İngiltərə, Şotlandiya və ABŞ kimi ölkələrin qanunvericiliklərində müdafiə mövqeyinin sistemləşdirilmiş sənəd formasında təqdim olunması göstərilir. Məqalədə Azərbaycan Respublikası CPM-ə yeni maddə kimi 289-1-ci maddənin “Müdafiə Aktı”nın əlavə olunması təklif olunur. Bu sənəd ümumi məlumatı əks etdirən giriş, verilmiş ittihama münasibət və müdafiə tərəfinin arqumentlərini ehtiva edən əsaslandırıcı hissə, eləcə də nəticə və əlavələrdən ibarət olmalıdır.Məqalədə təklif edilən model həm prosessual balansı möhkəmləndirir, həm də müdafiə tərəfinin mövqeyini vahid sənəd formasında təqdim etməyə imkan yaradır. Məqalədə qeyd edilir ki, “Müdafiə Aktı”nın qanunvericiliyə daxil edilməsi tərəflərin hüquq bərabərliyi və çəkişmə prinsipinin reallığını artıracaq, müdafiə tərəfinin mövqeyini sistemli formada əks etdirəcək, vəkillərin fəaliyyətində peşəkarlığın yüksəlməsinə və nüfuzunun artmasına töhfə verəcəkdir. Nəticə olaraq, bu institut ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun təmininə, məhkəmə sistemində şəffaflığın güclənməsinə və beynəlxalq standartlara uyğunlaşmaya xidmət edəcək, həm də dövlətin hüquqi sisteminin modernləşməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyacaqdır.
Müəllif :
Kənan İsmayılov
Nəşr tarixi : 2025
Müdafiə olunmaq hüququ cinayət təqibinə məruz qalan hər bir şəxsə milli və beynəlxalq hüquqla verilmişdir. Bu hüquq fundamental hüquqlardan biri olan ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Bu hüququn əsas subyektləri şübhəli və təqsirləndirilən şəxslərdir. Bununla yanaşı, müdafiə olunmaq hüququndan səmərəli istifadə üçün prosesdə bəzən müdafiəçilərin, qanuni nümayəndələrin və ya hüquq varislərinin də iştirakı vacib olur. Məqalədə qüvvədə olan cinayət-prosessual qanunvericilik əsasında həm şübhəli və təqsirləndirilən şəxsin anlayışı məsələsinə aydınlıq gətirilmiş, həm də bu subyektlərin əsas müdafiə hüquqlarının mahiyyəti izah edilmişdir. Müəllif cari cinayət-prosessual qanunvericiliyin bəzi maddələrinə tənqidi yanaşmış, onlarda mövcud olan problemləri əsaslandırmış və bu problemlərin həll edilməsi üçün konkret təkliflər irəli sürmüşdür. Məqalədə qeyd edilir ki, şübhəli şəxsin və təqsirləndirilən şəxsin leqal tərifləri natamamdır. Ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun təminatı baxımından faktiki vəziyyətinə görə cinayət təqibinə məruz qalan hər bir şəxs müdafiə hüququna malik olmalıdır. Cari qanunvericiliyə görə isə bəzən faktiki vəziyyətinə görə cinayət təqibinə məruz qalan şəxsin prosessual statusu qeyri-müəyyən olur. Bu boşluq ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun təminatına ciddi xələl gətirir. Şübhəli və təqsirləndirilən şəxslərin müdafiə hüquqlarının mahiyyəti izah edilərkən Avropa Məhkəməsinin presedent hüququndan seçilmiş hüquqi mövqelərə istinadlar edilmişdir.
Müəllif :
Esmira Tağıyeva
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə yetkinlik yaşına çatmayanların kino, teatr, sirk, konsert və sair mədəni-kütləvi tədbirlərdə aktyor, natura və sair qisimdə cəlb olunmasının hüquqi əsasları araşdırılmış və bu sahədə uşaq hüquqlarının təmin edilməsi məsələsi təhlil edilmişdir. Son zamanlarda Azərbaycanda istehsal olunan, zorakılığı, qəddarlığı əks etdirən, 18+ yaş kateqoriyasına aid edilən kinofilmlərdə 14 yaşına çatmamış uşaqların aktyorluq etməsi müşahidə edilmiş və bu sahədə əmək və mülki qanunvericilikdə hüquqi boşluqlar müəyyən olunmuşdur. Bundan əlavə, kino çəkilişində iştirak üçün uşaqların psixi və fiziki sağlamlığının uyğun olub-olmamasına dair tibbi müayinənin aparılmaması, uşaq hüquqlarının müdafiəsi ilə birbaşa məşğul olan dövlət orqanlarının bu proseslərə nəzarətinin həyata keçirilməsi üçün hüquqi alətlərin, mexanizmlərin olmaması təhlil zamanı aşkar olunmuşdur. Yetkinlik yaşına çatmayanların mədəniyyət sahəsinə aid fəaliyyətdə, həmçinin zərərli informasiya kontentinin yaradılmasında İngiltərə, Almaniya, Rusiya qanunvericiliyi təhlil edilmiş və kino istehsalatda uşaq əməyinin tənzimlənməsində qabaqcıl nümunələr göstərilmişdir. Məqalənin sonunda uşaqların kino, teatr, sirk, konsert və sair mədəni-kütləvi tədbirlərdə aktyor, natura və sair qisimdə cəlb olunmasında əmək və mülki qanunvericiliyinin tənzimlənməsi, uşaq hüquqlarının müdafiəsini həyata keçirən müvafiq dövlət orqanlarının iştirak etməsi üçün təkliflər verilmişdir.
Müəllif :
Günay Abasova
Nəşr tarixi : 2025
To deeply understand the essence of crimes committed by omission from the objective perspective in criminal law theory, it is essential to comprehensively study the developmental trends of such acts in the criminal-legal history of Azerbaijan. The present research primarily aims to investigate how criminal omissions have been described and classified across various legal-historical stages. The main objective of this article is to examine how omission has been regarded as socially dangerous conduct throughout the key periods of Azerbaijan’s legal history starting from ancient customary law norms and religious-legal traditions, continuing through the codified acts of the imperial, Soviet, and post-independence periods. Within this context, particular attention will be given to the characteristics of legal norms that either criminalized omissions or did not regulate such acts, alongside an analysis of the features of omissions within different socio-political formations. This study will be conducted with reference to primary legal sources and historical documents, including ancient customary law norms, Sharia-based rules, the legislation of the Russian Empire, Soviet criminal laws, and contemporary criminal legislation of the Republic of Azerbaijan. The comparative and historical-legal analysis presented herein aims to explore the historical development of criminal omissions and contribute to a deeper theoretical and practical understanding of liability based on omission.
Müəllif :
Vüqar Qədimov
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə inzibati prosessual hüquqda məcburetmə haqqında iddia, mübahisələndirmə haqqında iddia və öhdəliyin icrası haqqında iddia institutları müqayisəli-hüquqi aspektdə araşdırılır. Almaniya, Azərbaycan və Türkiyə qanunvericilikləri nümunəsində bu iddiaların hüquqi mahiyyəti, predmeti, tətbiq halları və prosessual xüsusiyyətləri təhlil edilir. Almaniya hüququnda məcburetmə haqqında iddia icra iddiaları qrupuna daxil edilərək “imtinaya qarşı” və “hərəkətsizliyə qarşı” alt növlərə ayrılır. Azərbaycan qanunvericiliyində məcburetmə haqqında iddia inzibati aktın qəbulunu təmin etməyə yönəlmişkən, öhdəliyin icrası haqqında iddia faktiki xarakterli hərəkətlərin yerinə yetirilməsinə aid edilir. Türkiyə qanunvericiliyində isə bu iddialar ayrıca təsnif olunmayaraq “tam yuridiksiya iddiası” çərçivəsində tənzimlənir. Araşdırmada həmçinin inzibati müqavilələrin hüquqi rejimi, onların bağlanma halları və “ayrıla bilən əməliyyat” nəzəriyyəsi kontekstində məhkəmə nəzarətinin tətbiqi imkanları izah olunur, o cümlədən inzibati müqavilərlə bağlı məhkəməyə hansı iddia növü ilə müraciət edilməsinin mümkünlüyü araşdırılmışdır. Sonda iddia növləri arasındakı sərhədlərin aydın müəyyənləşdirilməsinin inzibati məhkəmə icraatına təsir göstərdiyi qənaətinə gəlinmiş, o cümlədən qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi məqsədilə təkliflər verilmişdir.
Müəllif :
Lalə Məmmədli
Nəşr tarixi : 2025
Bu məqalədə aparıcı Avropa ölkələrində və Azərbaycan Respublikasında dövlət vəsaiti hesabına – ödənişsiz hüquqi yardım sistemləri normativ və institusional çərçivələr baxımından müqayisəli şəkildə təhlil edilir. Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, İspaniya və Azərbaycanın nümunəsində hüquqi yardımın qanunvericilik əsasları, hüquqi yardıma çıxış meyarları, təqdim olunan xidmətlərin xarakteri və vəkillərə ödəniş mexanizmləri araşdırılır. Hüquqi yardımın təqdim olunmasında mövcud olan iki əsas model – “judicare” və “welfare” sistemləri təhlil olunur və bu modellərin Azərbaycan kontekstində tətbiqi qiymətləndirilir. Tədqiqatda vurğulanır ki, ədalət mühakiməsinə çıxış hüququnun təmin edilməsi üçün hüquqi yardım yalnız formal deyil, real və effektiv olmalıdır. Bu prinsip Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedent hüququnda da təsbit olunmuşdur. Araşdırmada, həmçinin dövlət tərəfindən təyin olunan vəkillərin peşəkarlıq səviyyəsi, onların dəyişdirilməsi prosedurları, hüquqi yardımın rəqəmsallaşma səviyyəsi və qeyri-hökumət təşkilatlarının bu sahədəki rolu təhlil obyektidir. Məqalənin sonunda Azərbaycan Respublikasında hüquqi yardım sisteminin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tövsiyələr irəli sürülür. Bunlara “Pulsuz Hüquqi Yardım haqqında” xüsusi qanunun qəbul edilməsi, dövlət maliyyələşməsinin artırılması, vəkillərin ixtisasartırma sisteminin gücləndirilməsi və beynəlxalq standartlarla, xüsusilə BMT və Avropa Şurası tövsiyələri ilə uyğunluğun təmin edilməsi daxildir.
Müəllif :
Daşqın Qənbərov
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə beynəlxalq xüsusi hüququn predmeti və Azərbaycan Respublikasının bu münasibətlərdə iştirakının xüsusiyyətləri araşdırılır. Beynəlxalq xüsusi hüquq mülki dövriyyədə – əmlak, ailə və əmək münasibətlərində xarici elementin mövcudluğu ilə fərqlənir. Xarici element hüquqi münasibətin subyektində, obyektində və ya hüquqi faktında özünü göstərə bilər. Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyi dövlətin mülki hüquq münasibətlərində digər hüquqi şəxslər kimi çıxış etməsinə imkan verir. Bu iştirakın hüquqi əsasları Mülki Məcəllə, “Beynəlxalq xüsusi hüquq haqqında” Qanun və beynəlxalq müqavilələrdir. Dövlətin belə münasibətlərdə iştirakı zamanı immunitet məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Respublikası daha çox iqtisadi, ticarət, enerji və investisiya sahəsində beynəlxalq münasibətlərdə çıxış edir. Konsessiya müqavilələri, hasilatın pay bölgüsü sazişləri və investisiya müqavilələri dövlətin iqtisadi müstəvidə rolunu gücləndirir. Beynəlxalq sənədlər, xüsusilə Vyana Konvensiyaları və investisiya ilə bağlı beynəlxalq aktlar Azərbaycan Respublikasının hüquqi əsaslarını möhkəmləndirir. Nəticə etibarilə, Azərbaycan Respublikası həm milli qanunvericilik, həm də beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində beynəlxalq xüsusi hüququn tamhüquqlu subyekti kimi çıxış edir.
Müəllif :
Gürşad Abbasov
Nəşr tarixi : 2025
Bu məqalədə Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 234-cü maddəsi – “Yaşayış binasının tərkib hissəsinə mülkiyyət hüququna xitam verilməsi” norması ətraflı və kompleks şəkildə hüquqi, praktiki və müqayisəli hüquq aspektlərindən təhlil olunur. Əvvəlcə, normanın yaranma səbəbləri, tarixi inkişaf mərhələləri və Azərbaycan mülki hüquq sistemində tutduğu yer araşdırılır. Müəllif maddənin tətbiq sahəsini geniş şəkildə izah edir, xüsusilə qəzalı vəziyyətdə olan və ya ictimai maraq naminə ləğv edilən yaşayış binaları ilə bağlı məhkəmə praktikası nümunələri təqdim olunur. Məqalədə İsveçrə, Türkiyə və Rusiya qanunvericiliyi ilə müqayisə aparılaraq, müxtəlif hüquq sistemlərində bənzər mexanizmlərin eyni və fərqli cəhətləri üzə çıxarılır. Xüsusi olaraq “peşman haqqı” anlayışına və bu hüquqi institutun mahiyyətinə diqqət yetirilir; bu mexanizmin sahibkarlar və mülkiyyətçilər arasında yaranan hüquqi mübahisələrin həllində balanslaşdırıcı rol oynadığı vurğulanır. Peşman haqqının hesablanması, ödənilməsi qaydası və onun sosial ədalətə təsiri də araşdırılır. Bununla yanaşı, qeyd olunur ki, normanın tətbiqi təkcə hüquqi deyil, eyni zamanda sosial, iqtisadi və urbanizasiya baxımından mühüm nəticələrə səbəb olur. Müəllif qeyd edir ki, 234-cü maddənin tətbiqi nəticəsində xüsusilə iri şəhərlərdə aparılan yenidənqurma layihələri zamanı köhnə və yararsız binalardan istifadə edən mülkiyyətçilərin hüquqlarının qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir, bu isə dövlətin sosial siyasətinin həyata keçirilməsində önəmli rol oynayır. Nəticə etibarilə, araşdırmada bu normanın həm hüquqi texnika, həm də hüquq siyasəti baxımından innovativ və mütərəqqi xarakter daşıdığı, mülkiyyət hüququ ilə ictimai maraqlar arasında balansın qorunmasında mühüm vasitə olduğu qənaətinə gəlinir.
Müəllif :
Rüfət Göyüşov
Nəşr tarixi : 2025
Övladlığa götürmə institutu ailə hüququ sistemində həm tarixi, həm də müasir kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyan mexanizmdir. Qədim Romada bu institut patriarxal ailə strukturunun davamlılığını təmin edən əsas vasitə kimi formalaşmışdır. İki əsas növə (adrogatio və adoptio) bölünən övladlığa götürmə prosesində adrogatio ilə tamhüquqlu pater familias statusuna malik şəxs, ictimai təsdiqə (xalq məclisi ya da imperator reskriptinə) əsasən, başqa bir ailənin patriarxına birləşdirilirdi. Adoptio isə məhkəmə müqaviləsi əsasında həyata keçirilərək həm oğlan, həm də qız uşaqlarının yeni ailədə tam patria potestas-a tabe edilməsinə yol açırdı. Yustinian dövründə isə instituta edilən islahatlarla övladlığa götürmənin formaları sadələşdirilmiş, uşağın əmlak üzərində hüquqları ilə övladlığagötürənin məsuliyyətləri daha aydınlaşdırılmış, qadınlara da müəyyən hallarda övladlığa götürmə imkanı tanınmışdır. Müasir Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində isə övladlığa götürmə institutu Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsi və digər normativ aktlarla tənzimlənir. Bu prosedur üç mərhələdə aparılır: namizədlərin dövlət uçotuna yazılması, uşağın mənafeyinə uyğunluğun mütəxəssis-sosial işçilər tərəfindən yoxlanması və sonda məhkəmə qərarının verilməsi. Namizədlərin sosial-iqtisadi və mənzil şəraiti, cinayət keçmişi, sağlamlıq vəziyyəti və psixoloji uyğunluğu diqqətlə nəzərdən keçirilir. Övladlığa götürmə nəticəsində yaranan vərəsəlik hüquqları və bioloji valideynlərlə münasibətlərin qorunması da qanunla dəqiqləşdirilmişdir: övladlığa götürülənlər həm övladlığagötürən ailənin vərəsələri ola bilir, həm də müəyyən hallarda öz bioloji valideynlərinə münasibətdə müəyyən hüquqlarını saxlaya bilirlər. Beləliklə, övladlığa götürmə institutu tarixən ailənin davamlılığını və sosial nizamı təmin etmiş, müasir dövrdə isə uşaqların müdafiəsini, onların hüquq və mənafeyinin qorunmasını təmin edən kompleks hüquqi mexanizm kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Müəllif :
Şükür Yusifov
Nəşr tarixi : 2025
Naxçıvanın 100 illik muxtariyyəti dövründə Muxtar Respublikanın məhkəmə hüquq sistemi uzun tarixi inkişaf yolu keçmiş, bu tarix Naxçıvan Muxtar Respublikasının, bütövlükdə Azərbaycanın tarixi ilə sıx bağlı olub, ölkənin və muxtar respublikanın müxtəlif zaman kəsiyində yaşadığı dövrü özündə əks etdirmişdir.
Müəllif :
Səadət Bəktaşi
Nəşr tarixi : 2024
