Müasir hüquq sistemi uzun illərdir ki, bir çox yeniliklərlə üz-üzə qalmışdır. Bu yeni trendlərdən biri də süni intellekt sistemləri və onların hüquqi fəaliyyətə təsirindən ibarətdir. Heç şübhə yoxdur ki, hər bir yenilik kimi, süni intellekt də özü ilə bərabər həm müsbət, həm də mənfi bir çox təsirləri gətirir. İstənilən halda, dəyişən dünyanın və texnoloji yeniliklərin işığında innovativ vasitələrin qiymətləndirilməsi və onların sahib olduğu potensialdan maksimal dərəcədə istifadə edilməsi hüquq elmi üçün kifayət qədər vacibdir. Bu baxımdan, süni intelletkin hüquq elminə təsirlərini anlamaq, həmçinin süni intellekt əsaslı sistemlərin hüquqi fəaliyyətlə qarşılıqlı əlaqəsini dərindən mənimsəmək üçün onun hüquqi təbiətinin müəyyən edilməsi və vahid yanaşmanın formalaşdırılması zəruridir. Bu tədqiqat işi süni intellektin hüquqi təbiətini müəyyən etməyə cəhd edir və vahid yanaşmanın formalaşdırılmasında üzləşilən potensial çətinlikləri analiz edir. Bu məqsədlə müəllif beynəlxalq təcrübəni və bir sıra inkişaf etmiş ölkələrin qanunvericilik faəliyyətini araşdıraraq doktrinal təhlil aparır, mümkün hüquqi tərifin müsbət və mənfi tərəflərini müqayisə edir və son nəticədə, süni intellektə vahid yanaşma təqdim edərək balanslı tənzimləmə metodunun zəruriliyini əsaslandırır.
Müəllif :
Kamran Xəlilov
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə vahid məhkəmə təcrübəsinin formalaşdırılmasında elektron ədliyyə və hüquqi informasiya sistemlərinin rolu geniş şəkildə təhlil olunur. Vahid məhkəmə təcrübəsinin təmin edilməsi hüquqi dövlət prinsiplərinin, xüsusən hüquqi müəyyənlik və proqnozlaşdırıla bilmə meyarlarının həyata keçirilməsində mühüm vasitədir. Bu baxımdan texnoloji yeniliklərin və rəqəmsallaşmanın məhkəmə orqanlarında tətbiqi yalnız inzibati yükü azaltmır, həm də məhkəmə qərarlarının açıq, əlçatan və vahid formatda yayılmasına şərait yaradır. Məqalədə elektron ədliyyə anlayışının məzmunu, tətbiqi zərurəti və inkişaf perspektivləri ətraflı izah edilir. Beynəlxalq təcrübədən ABŞ-də tətbiq olunan PACER sistemi, Avropa İttifaqında ECLI kodlaşdırma modeli və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin HUDOC bazası kimi nümunələr geniş təhlil olunur. Bu nümunələr göstərir ki, məhkəmə qərarlarının tam mətnində, vaxtında və ictimaiyyət üçün açıq yayımlanması presedent hüququnun inkişafına və məhkəmə təcrübəsinin vahidliyinin möhkəmlənməsinə mühüm təsir göstərir. Məqalədə Azərbaycanda mövcud vəziyyət, o cümlədən “Elektron Məhkəmə” informasiya sistemi, Ali Məhkəmənin rəsmi elektron bazaları və digər hüquqi informasiya platformalarının imkanları dəyərləndirilir, texniki və institusional problemlərə diqqət yetirilir. Xüsusilə regionlar üzrə fərqli yanaşmaların minimallaşdırılması, qərarların seçmə deyil, tam mətndə yerləşdirilməsi, filtrasiya və presedent axtarışı alətlərinin təkmilləşdirilməsi kimi məsələlər vurğulanır. Müəllif texniki infrastrukturun gücləndirilməsi, ECLI kimi vahid kodlaşdırma mexanizminin tətbiqi, insan resurslarının hazırlanması və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi üzrə konkret təkliflər irəli sürür. Nəticə etibarilə, elektron ədliyyənin səmərəli tətbiqi hüquqi müəyyənliyi möhkəmləndirəcək, vətəndaşların ədalət mühakiməsinə inamını artıracaq və məhkəmə praktikasında proqnozlaşdırıla bilməni təmin edəcəkdir.
Müəllif :
Mirzağa Yaqubzadə
Nəşr tarixi : 2025
Bu məqalədə inzibati orqanların fəaliyyəti çərçivəsində həyata keçirilən inzibati icraat proseslərində vətəndaşların hüquqlarının pozulması ilə bağlı mövcud problemlər sistemli şəkildə tədqiq olunur. Araşdırmanın əsas məqsədi, inzibati icraatın hüquqi çərçivəsində vətəndaşların iştirak hüququ, müdafiə imkanları və hüquqların qorunmasına yönəlik təminat mexanizmlərinin funksional səmərəliliyini qiymətləndirmək və praktik təhlillər əsasında müvafiq institusional və normativ boşluqları üzə çıxarmaqdır. Məqalədə Azərbaycan Respublikasının “İnzibati icraat haqqında” Qanunu konstitusion normalarla əlaqələndirilərək təhlil olunur, eləcə də Almaniya, Fransa və Türkiyə kimi ölkələrin inzibati prosedur modelləri ilə müqayisəli hüquqi təhlil aparılır. Qeyd olunan dövlətlərin qabaqcıl inzibati hüquq doktrinası və məhkəmə presedentləri fonunda, vətəndaş hüquqlarının daha effektiv təminatı üçün normativ yenidənqurma və tətbiqi praktikanın təkmilləşdirilməsi üzrə tövsiyələr irəli sürülür. Tədqiqatın elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, inzibati icraatın demokratik legitimliklə bağlı olan tərəfləri – şəffaflıq, hesabatlılıq və iştirak hüququ sistemli təhlilə cəlb edilməklə, bu sahədə hüquqi qeyri-müəyyənliklər və praktik uyğunsuzluqlar hüquq müdafiəsi prizmasından dəyərləndirilmişdir. Əldə olunan nəticələr inzibati orqan-vətəndaş münasibətlərinin hüquqa uyğunluq səviyyəsinin artırılmasına, eləcə də inzibati prosedurun insan hüquqları ilə uyğunlaşdırılması istiqamətində elmi və tətbiqi töhfə verməyi hədəfləyir. Tədqiqatın elminəzəri əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, inzibati icraatın insan hüquqlarının gerçək təminat mexanizminə çevrilməsi baxımından vətəndaş hüquqlarının konseptual əsaslarını və hüquqi müdafiə mexanizmlərini sistemli şəkildə üzə çıxarır. Praktiki əhəmiyyəti isə ondan ibarətdir ki, vətəndaşların hüquqlarının həqiqətən təmin olunması, onların icraata effektiv cəlbi, inzibati aktların qanuniliyinə nəzarət və hüquqların pozulması hallarında müdafiə vasitələrinin tətbiqi kontekstində yeni institusional yanaşmalar təklif olunur.
Müəllif :
Röya Mirtalıbova
Nəşr tarixi : 2025
Son illərdə səhiyyə sahəsində texnologiyaların inkişafı ilə birlikdə tibb müəssisələrində biometrik identifikasiya sistemlərinin tətbiqi getdikcə aktuallaşır. Xüsusilə, pasiyentlərin və tibbi personalın dəqiq və etibarlı şəkildə tanınması, həm maliyyə şəffaflığının təmin olunması, həm də göstərilən xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsi baxımından bu texnologiyaların əhəmiyyəti danılmazdır. Artıq bir sıra ölkələrdə uğurla tətbiq olunan ovuc içi damar tanıma, iris və retina skaneri, barmaq izi oxuyucusu kimi sistemlər tibb sahəsində identifikasiya proseslərini daha da sürətləndirmiş və təhlükəsiz etmişdir. Bu məqalədə sözügedən texnologiyaların praktik tətbiq imkanları, üstünlükləri və texniki xüsusiyyətləri ilə yanaşı, onların yaratdığı etik və hüquqi məsələlər də ətraflı təhlil olunur. Xüsusilə, biometrik məlumatların toplanması zamanı şəxsi razılığın alınması, fərdi məlumatların məxfiliyinin qorunması və bu məlumatların təhlükəsiz saxlanılması kimi məsələlər ön plana çıxır. Müəlliflər bu texnologiyaların təkcə texnoloji yenilik deyil, eyni zamanda hüquqi və etik öhdəliklər yaratdığını vurğulayaraq pasiyent hüquqlarının qorunması və şəffaf idarəçilik üçün mövcud hüquqi mexanizmlərin təkmilləşdirilməsinin vacibliyinə diqqət çəkirlər. Həmçinin Yaponiyada istifadə olunan “PalmSecure” texnologiyası, Hindistanın genişmiqyaslı “Aadhaar” identifikasiya sistemi və Koreyanın səhiyyə sektorunda tətbiq etdiyi biometrik modellər kimi beynəlxalq təcrübələrə istinad olunaraq onların Azərbaycanda tətbiqi perspektivləri qiymətləndirilir. Məqalənin sonunda isə ölkəmizdə bu sahədə hüquqi çərçivənin gücləndirilməsi, biometrik məlumatların qorunmasına dair normativ sənədlərin hazırlanması və beynəlxalq standartlara uyğun tənzimləmələrin tətbiqinə dair konkret tövsiyələr irəli sürülür.
Müəllif :
Anara Hacıbəyli
Nəşr tarixi : 2025
XXI əsrin ən mühüm texnoloji inqilablarından biri olan süni intellekt (Sİ), beynəlxalq hüququn ənənəvi nəzəri çərçivələrini köklü şəkildə sınağa çəkir. Sİ-nin artan avtonomluğu onun hüquqi statusunun “obyekt”dən “subyekt”ə doğru transformasiyası ilə bağlı fundamental müzakirələr doğurur. Bu məqalədə beynəlxalq hüquqda hüquqi subyektlik anlayışının tarixi inkişafı təhlil edilmiş, dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar və fərdlərlə yanaşı, yeni potensial aktor kimi Sİ-nin hüquqi statusu araşdırılmışdır. Avropa Parlamentinin Sİ üçün irəli sürdüyü xüsusi hüquqi status konsepsiyası, hüquqşünasların korporasiyalara və beynəlxalq təşkilatlara bənzər məhdud subyektlik modeli, eləcə də sui generis status təklifləri analitik şəkildə dəyərləndirilmişdir. Bununla yanaşı, “məsuliyyət boşluğu” (responsibility gap) fenomeni Sİ-nin hüquqi tənzimlənməsinin əsas çağırışlarından biri kimi nəzərdən keçirilmişdir. Avtonom sistemlərin “qara qutu” xüsusiyyəti səbəbindən zərərin aidiyyəti məsələsi mürəkkəbləşir və mövcud beynəlxalq hüquqi mexanizmlər (məsələn, ARSIWA) bu halları tam əhatə edə bilmir. Məqalədə normativ transformasiya zərurəti önə çəkilərək Sİ üçün məhdud hüquqi subyektlik və sui generis status modelləri, həmçinin Sİ Ombudsmanı və Sİ Tribunalı kimi institusional yanaşmalar müzakirə obyektinə çevrilmişdir. OECD və Avropa Şurası kimi beynəlxalq qurumların qəbul etdiyi prinsiplər etik normaların hüquqi çərçivəyə inteqrasiyasının vacibliyini təsdiqləyir. Bununla yanaşı, intergenerasiya ədaləti aspektində Sİ-nin gələcək nəsillərə təsirləri beynəlxalq hüququn tənzimləmə prioritetlərindən biri kimi təqdim olunur. Məqalənin sonunda Sİ-nin beynəlxalq hüquqi statusunu dəqiqləşdirən və məsuliyyət rejimini müəyyənləşdirən məcburi beynəlxalq müqavilənin hazırlanması, BMT çərçivəsində ekspert qrupunun yaradılması, sığorta və kompensasiya fondları mexanizmləri, etik prinsiplərin hüquqi normalara çevrilməsi kimi təkliflər irəli sürülmüşdür. Nəticə etibarilə, Sİ-nin beynəlxalq hüquqa gətirdiyi transformasiya yalnız hüquqi deyil, eyni zamanda etik, siyasi və sosial xarakter daşıyır və beynəlxalq ictimaiyyətin kollektiv səylərini tələb edir
Müəllif :
Vədiyə Ələkbərzadə
Nəşr tarixi : 2025
The purpose of this study is to analyze the main problems of municipal development and find ways to solve them. We will look at various aspects that influence the development of municipalities, including financial management, level of infrastructure, governance system and citizen participation. During the study, we will analyze the existing problems and challenges faced by municipalities and identify the main factors influencing their development. We will also offer recommendations to improve the situation, including measures to improve governance efficiency, improve financial sustainability and increase citizen participation in decision-making processes. As a result of the analyses, attention was also paid to systemic problems such as institutional weaknesses of municipalities, gaps in the legal framework and insufficient human resources. At the same time, the possibilities of applying positive examples to local conditions were explored, referring to international experiences. We also offer recommendations for improving the situation, including measures to increase the efficiency of management, improve financial sustainability and increase citizen participation in decision-making processes. The proposed solutions can, in addition to increasing the transparency and accountability of municipalities, also create conditions for them to perform their socio-economic functions more effectively.
Müəllif :
Naila Gahramanova
Nəşr tarixi : 2025
Bu tədqiqat 2023–2024-cü illərdə həyata keçirilən qanunvericilik islahatlarından sonra Azərbaycan hüquq sistemində qiyabi mühakimə icraatlarının tətbiqini araşdırır və onların həm məhkəmə fəaliyyətinin səmərəliliyinə, həm də təqsirləndirilən şəxslərin müdafiə hüquqlarının qorunmasına təsirini qiymətləndirir. İslahatlar nəticəsində Cinayət-Prosessual Məcəlləyə daxil edilmiş LIV-2 fəsli (maddələr 467-12-dən 467-17-yə qədər) çərçivəsində, xüsusilə terrorizm, dövlətə xəyanət və mütəşəkkil cinayətkarlıq kimi ağır cinayətlər üzrə qiyabi məhkəmə icraatlarının, yəni təqsirləndirilən şəxsin iştirakı olmadan keçirilməsi üçün normativ-hüquqi mexanizmlər müəyyən edilmişdir. Tədqiqat fundamental insan hüquqları prinsiplərinə əsaslanaraq Azərbaycan Respublikasının təmin etdiyi müdafiə mexanizmlərinin Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının (AİHK) 6-cı maddəsi ilə nə dərəcədə uzlaşdığını qiymətləndirir. Araşdırma müqayisəli hüquqi yanaşma əsasında qurulmuş və İtaliya, Almaniya və Türkiyənin qiyabi mühakimə təcrübələri ilə təhlil edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, Azərbaycan hüquq sistemi İtaliya və Almaniyadakı kimi zəruri müdafiə vasitələrini – xüsusən, məcburi hüquqi nümayəndəlik və qərarlara qarşı effektiv müraciət imkanını nəzərdə tutur. Lakin təcrübi baxımdan bildiriş mexanizmlərinin effektivliyi və apellyasiya hüququnun həyata keçirilməsi ilə bağlı çətinliklər qalmaqdadır. Almaniyada sərt icraat qaydaları və hüquqi təminatlar ədalətsiz mühakimə riskini minimuma endirsə də, Azərbaycanda bu sahədə sabit məhkəmə təcrübəsinin hələ tam formalaşmaması müəyyən hüquqi boşluqlara səbəb olur. Tədqiqat Azərbaycan hüquq sisteminin həm sovet hüquq irsindən qaynaqlanan hüquqi modelə, həm də Avropa hüquq standartlarına uyğunlaşmaq cəhdlərinə paralel şəkildə təsir göstərən ikiqat hüquqi istiqaməti vurğulayır. Bu kontekstdə, daha güclü hüquqi təminatların yaradılması şəffaflıq və ədalətlilik meyarlarının gücləndirilməsi üçün zəruri sayılır. Eyni zamanda, tədqiqat qiyabi məhkəmə icraatlarının BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (SDG), xüsusilə 16-cı məqsəd – “ədalətə çıxış və güclü institutların təşviqi” ilə əlaqəsini vurğulayaraq bu institutun keçid dövründə olan hüquq sistemlərində ədalətin möhkəmləndirilməsindəki rolunu da önə çıxarır.
Müəllif :
Lalə Məmmədova
Nəşr tarixi : 2025
Müasir hüquq sistemlərində təkcə azadlıqda olan şəxslərin hüquqları deyil, tutulmuş və həbs edilmiş şəxslərin də adekvat qidalanma və zəruri ərzaq məhsulları milli və beynəlxalq qanunvericilik normaları ilə qorunur. Tutulmuş və ya həbs edilmiş şəxslərin adekvat qidalanmaya və zəruri mallara çıxış hüququ yalnız onların fundamental insan hüquqlarından biri olmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda həmin şəxslərin sağlamlığının təmin olunması və ləyaqətə uyğun həyat səviyyəsinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalənin yazılmasında məqsəd normativ-təhlil və müqayisəli metodlardan istifadə etməklə, Azərbaycan qanunvericiliyində və beynəlxalq standartlarda tutulmuş və ya həbs edilmiş şəxslərin qidalanma və zəruri mallara çıxış hüququnun təminatının hüquqi əsaslarını araşdırmaq, milli tətbiq praktikasını beynəlxalq normativ çərçivələrlə müqayisə etməkdir. Müəllif tərəfindən aparılan araşdırma nəticəsində məlum olmuşdur ki, Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyində tutulmuş və ya həbs edilmiş şəxslərin adekvat qida təminatı hüququ nəzərdə tutulsa da, BMT nin Nelson Mandela Qaydaları və Avropa Penitensiar Qaydaları ilə müqayisədə bu sahəni tənzimləyən mövcud milli qanunvericlik sistemində boşluqlar mövcuddur. Sözegedən hüquqi boşluqların aradan qaldırılması və mövcud qanunvericilikdə təsbit edilmiş normaların beynəlxalq standartlara və xarici ölkələrin təcrübəsinə uyğunlaşdırılması üçün sonda müəllif tərəfindən müvafiq tövsiyələr irəli sürülmüşdür
Müəllif :
Aygün Arifli
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə Avropa Şurası Parlament Assambleyasının (AŞPA) hüquqi statusu və onun insan hüquqlarının müdafiəsindəki rolu beynəlxalq hüququn müasir inkişaf tendensiyaları fonunda sistemli şəkildə təhlil olunur. Tədqiqatın əsas məqsədi AŞPA-nın hüquqi-institusional mahiyyətini müəyyənləşdirməklə, bu qurumun Avropa hüquq sistemində və qlobal miqyasda insan hüquqlarının təşviqi və müdafiəsi sahəsindəki funksional əhəmiyyətini əsaslandırmaqdır. Tədqiqatın aktuallığı, beynəlxalq hüququn transformasiyaya uğradığı bir dövrdə beynəlxalq parlament qurumlarının, xüsusilə AŞPA-nın normativ-hüquqi təsir imkanlarının və siyasi legitimliyinin artması ilə bağlıdır. AŞPA-nın milli parlamentləri təmsil edən üzvlər vasitəsilə həyata keçirdiyi demokratik nəzarət və normayaratma təşəbbüsləri onun hüquq sistemlərinin təkamülünə təsir imkanlarını genişləndirmişdir. Bu kontekstdə, Assambleyanın inkişaf etməkdə olan dövlətlərin hüquqi dövlət və demokratik idarəetmə prinsiplərinə inteqrasiyasında oynadığı rola xüsusi diqqət yetirilmişdir. Elmi yenilik ondan ibarətdir ki, məqalədə AŞPA-nın statusu yalnız institusional və prosedur səviyyədə deyil, həm də hüquq fəlsəfəsi baxımından təhlil edilir. Müəllif AŞPA-nın insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsindəki fəaliyyətini sivil hüquq sistemindəki ənənəvi yanaşmalarla müqayisə edərək onun universal hüquq sisteminə verdiyi töhfələri müəyyənləşdirir. AŞPA-nın tövsiyə və qətnamələrinin hüquqi qüvvəsi və normativ rolu geniş hüquqi-nəzəri əsaslarla əsaslandırılır. Tədqiqatın əhəmiyyəti, AŞPA-nın fəaliyyətinin yalnız Avropa məkanı ilə məhdudlaşmadığını, onun qəbul etdiyi sənədlərin və hüquqi yanaşmaların qlobal hüquq sistemlərinə, xüsusilə də insan hüquqlarının beynəlxalq standartlara uyğun qorunmasına təsir etdiyini göstərməklə ölçülür. Məqalə AŞPA-nın normativ-hüquqi mexanizmlərinin təhlili ilə yanaşı, onun qanunverici və qismən icraedici funksiyalarının praktiki və nəzəri əsaslarını üzə çıxarır. Bu yanaşma beynəlxalq hüququn subyektləri arasında AŞPA-nın hüquqi statusunun yeni tərifinə ehtiyac olduğunu göstərir. Tədqiqatda Antonio Cassese, Filip Alston, Kristina Çinkin, Tomas Bürqental, Lətif Hüseynov və Əmir Əliyev kimi nüfuzlu hüquqşünas alimlərin elmi fikirləri əsasında AŞPA-nın Avropada hüququn aliliyi və insan hüquqlarının inkişafına verdiyi töhfə qeyd edilir. Tədqiqat Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi ilə AŞPA arasında mövcud qarşılıqlı əlaqələr kontekstində insan hüquqları mexanizmlərinin effektivliyini artırmaq məqsədi daşıyır və bu baxımdan həm hüquqşünas alimlər, həm də qərar qəbul edən beynəlxalq subyektlər üçün nəzəri və praktiki baxımdan əhəmiyyətli bir töhfədir.
Müəllif :
Kəramət Qənbərov
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə Türkiyə və Azərbaycanın kosmik hüquq sahəsində inkişafının hüquqi aspektləri beynəlxalq və milli normativlər kontekstində araşdırılmışdır. 1967-ci il Kosmos müqaviləsi, “Kosmik məkana buraxılan obyektlərin qeydiyyatı haqqında” konvensiya və “Kosmik obyektlərin vurduğu zərərə görə beynəlxalq məsuliyyət haqqında” Konvensiya kimi əsas beynəlxalq sazişlər nəzərdən keçirilmişdir. Milli tənzimləmə mexanizmləri, məsələn, Türkiyənin Kosmik Agentliyi (TUA) və Azərbaycanın “Azərkosmos” Agentliyinin fəaliyyəti, eləcə də özəl kosmik təşəbbüslərə nəzarət və lisenziyalaşdırma siyasətinin xüsusiyyətləri təhlil edilmişdir. Xüsusilə yurisdiksiya məsələlərinə, dövlətlərin və özəl operatorların məsuliyyətinə, əqli mülkiyyətin qorunmasına və hüquq tətbiqi praktikasında vəkillər kollegiyalarının roluna diqqət yetirilmişdir. Milli qanunvericiliyin beynəlxalq standartlarla, xüsusən kosmosun kommersiya məqsədilə istifadəsi və özəl şirkətlərin tənzimlənməsi sahəsində uyğunlaşdırılmasının zəruriliyi vurğulanmışdır. Nəticədə qeyd olunmuşdur ki, effektiv hüquqi tənzimləmə dövlət nəzarəti ilə kommersiya fəaliyyətləri arasında uyğun balans yaratmalı və innovativ inkişafı stimullaşdırmaq üçün əlverişli şərait təmin etməlidir. Qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi Türkiyə və Azərbaycanın beynəlxalq kosmik layihələrdəki mövqelərini gücləndirəcək və onların qlobal kosmos tədqiqatlarında iştirak imkanlarını artıracaqdır.
Müəllif :
Maralgül Erol, Fərman Mirzəyev
Nəşr tarixi : 2025
