XXI əsrin ən mühüm texnoloji inqilablarından biri olan süni intellekt (Sİ), beynəlxalq hüququn ənənəvi nəzəri çərçivələrini köklü şəkildə sınağa çəkir. Sİ-nin artan avtonomluğu onun hüquqi statusunun “obyekt”dən “subyekt”ə doğru transformasiyası ilə bağlı fundamental müzakirələr doğurur. Bu məqalədə beynəlxalq hüquqda hüquqi subyektlik anlayışının tarixi inkişafı təhlil edilmiş, dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar və fərdlərlə yanaşı, yeni potensial aktor kimi Sİ-nin hüquqi statusu araşdırılmışdır. Avropa Parlamentinin Sİ üçün irəli sürdüyü xüsusi hüquqi status konsepsiyası, hüquqşünasların korporasiyalara və beynəlxalq təşkilatlara bənzər məhdud subyektlik modeli, eləcə də sui generis status təklifləri analitik şəkildə dəyərləndirilmişdir. Bununla yanaşı, “məsuliyyət boşluğu” (responsibility gap) fenomeni Sİ-nin hüquqi tənzimlənməsinin əsas çağırışlarından biri kimi nəzərdən keçirilmişdir. Avtonom sistemlərin “qara qutu” xüsusiyyəti səbəbindən zərərin aidiyyəti məsələsi mürəkkəbləşir və mövcud beynəlxalq hüquqi mexanizmlər (məsələn, ARSIWA) bu halları tam əhatə edə bilmir. Məqalədə normativ transformasiya zərurəti önə çəkilərək Sİ üçün məhdud hüquqi subyektlik və sui generis status modelləri, həmçinin Sİ Ombudsmanı və Sİ Tribunalı kimi institusional yanaşmalar müzakirə obyektinə çevrilmişdir. OECD və Avropa Şurası kimi beynəlxalq qurumların qəbul etdiyi prinsiplər etik normaların hüquqi çərçivəyə inteqrasiyasının vacibliyini təsdiqləyir. Bununla yanaşı, intergenerasiya ədaləti aspektində Sİ-nin gələcək nəsillərə təsirləri beynəlxalq hüququn tənzimləmə prioritetlərindən biri kimi təqdim olunur. Məqalənin sonunda Sİ-nin beynəlxalq hüquqi statusunu dəqiqləşdirən və məsuliyyət rejimini müəyyənləşdirən məcburi beynəlxalq müqavilənin hazırlanması, BMT çərçivəsində ekspert qrupunun yaradılması, sığorta və kompensasiya fondları mexanizmləri, etik prinsiplərin hüquqi normalara çevrilməsi kimi təkliflər irəli sürülmüşdür. Nəticə etibarilə, Sİ-nin beynəlxalq hüquqa gətirdiyi transformasiya yalnız hüquqi deyil, eyni zamanda etik, siyasi və sosial xarakter daşıyır və beynəlxalq ictimaiyyətin kollektiv səylərini tələb edir
Müəllif :
Vədiyə Ələkbərzadə
Nəşr tarixi : 2025
The purpose of this study is to analyze the main problems of municipal development and find ways to solve them. We will look at various aspects that influence the development of municipalities, including financial management, level of infrastructure, governance system and citizen participation. During the study, we will analyze the existing problems and challenges faced by municipalities and identify the main factors influencing their development. We will also offer recommendations to improve the situation, including measures to improve governance efficiency, improve financial sustainability and increase citizen participation in decision-making processes. As a result of the analyses, attention was also paid to systemic problems such as institutional weaknesses of municipalities, gaps in the legal framework and insufficient human resources. At the same time, the possibilities of applying positive examples to local conditions were explored, referring to international experiences. We also offer recommendations for improving the situation, including measures to increase the efficiency of management, improve financial sustainability and increase citizen participation in decision-making processes. The proposed solutions can, in addition to increasing the transparency and accountability of municipalities, also create conditions for them to perform their socio-economic functions more effectively.
Müəllif :
Naila Gahramanova
Nəşr tarixi : 2025
Bu tədqiqat 2023–2024-cü illərdə həyata keçirilən qanunvericilik islahatlarından sonra Azərbaycan hüquq sistemində qiyabi mühakimə icraatlarının tətbiqini araşdırır və onların həm məhkəmə fəaliyyətinin səmərəliliyinə, həm də təqsirləndirilən şəxslərin müdafiə hüquqlarının qorunmasına təsirini qiymətləndirir. İslahatlar nəticəsində Cinayət-Prosessual Məcəlləyə daxil edilmiş LIV-2 fəsli (maddələr 467-12-dən 467-17-yə qədər) çərçivəsində, xüsusilə terrorizm, dövlətə xəyanət və mütəşəkkil cinayətkarlıq kimi ağır cinayətlər üzrə qiyabi məhkəmə icraatlarının, yəni təqsirləndirilən şəxsin iştirakı olmadan keçirilməsi üçün normativ-hüquqi mexanizmlər müəyyən edilmişdir. Tədqiqat fundamental insan hüquqları prinsiplərinə əsaslanaraq Azərbaycan Respublikasının təmin etdiyi müdafiə mexanizmlərinin Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının (AİHK) 6-cı maddəsi ilə nə dərəcədə uzlaşdığını qiymətləndirir. Araşdırma müqayisəli hüquqi yanaşma əsasında qurulmuş və İtaliya, Almaniya və Türkiyənin qiyabi mühakimə təcrübələri ilə təhlil edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, Azərbaycan hüquq sistemi İtaliya və Almaniyadakı kimi zəruri müdafiə vasitələrini – xüsusən, məcburi hüquqi nümayəndəlik və qərarlara qarşı effektiv müraciət imkanını nəzərdə tutur. Lakin təcrübi baxımdan bildiriş mexanizmlərinin effektivliyi və apellyasiya hüququnun həyata keçirilməsi ilə bağlı çətinliklər qalmaqdadır. Almaniyada sərt icraat qaydaları və hüquqi təminatlar ədalətsiz mühakimə riskini minimuma endirsə də, Azərbaycanda bu sahədə sabit məhkəmə təcrübəsinin hələ tam formalaşmaması müəyyən hüquqi boşluqlara səbəb olur. Tədqiqat Azərbaycan hüquq sisteminin həm sovet hüquq irsindən qaynaqlanan hüquqi modelə, həm də Avropa hüquq standartlarına uyğunlaşmaq cəhdlərinə paralel şəkildə təsir göstərən ikiqat hüquqi istiqaməti vurğulayır. Bu kontekstdə, daha güclü hüquqi təminatların yaradılması şəffaflıq və ədalətlilik meyarlarının gücləndirilməsi üçün zəruri sayılır. Eyni zamanda, tədqiqat qiyabi məhkəmə icraatlarının BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (SDG), xüsusilə 16-cı məqsəd – “ədalətə çıxış və güclü institutların təşviqi” ilə əlaqəsini vurğulayaraq bu institutun keçid dövründə olan hüquq sistemlərində ədalətin möhkəmləndirilməsindəki rolunu da önə çıxarır.
Müəllif :
Lalə Məmmədova
Nəşr tarixi : 2025
Müasir hüquq sistemlərində təkcə azadlıqda olan şəxslərin hüquqları deyil, tutulmuş və həbs edilmiş şəxslərin də adekvat qidalanma və zəruri ərzaq məhsulları milli və beynəlxalq qanunvericilik normaları ilə qorunur. Tutulmuş və ya həbs edilmiş şəxslərin adekvat qidalanmaya və zəruri mallara çıxış hüququ yalnız onların fundamental insan hüquqlarından biri olmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda həmin şəxslərin sağlamlığının təmin olunması və ləyaqətə uyğun həyat səviyyəsinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalənin yazılmasında məqsəd normativ-təhlil və müqayisəli metodlardan istifadə etməklə, Azərbaycan qanunvericiliyində və beynəlxalq standartlarda tutulmuş və ya həbs edilmiş şəxslərin qidalanma və zəruri mallara çıxış hüququnun təminatının hüquqi əsaslarını araşdırmaq, milli tətbiq praktikasını beynəlxalq normativ çərçivələrlə müqayisə etməkdir. Müəllif tərəfindən aparılan araşdırma nəticəsində məlum olmuşdur ki, Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyində tutulmuş və ya həbs edilmiş şəxslərin adekvat qida təminatı hüququ nəzərdə tutulsa da, BMT nin Nelson Mandela Qaydaları və Avropa Penitensiar Qaydaları ilə müqayisədə bu sahəni tənzimləyən mövcud milli qanunvericlik sistemində boşluqlar mövcuddur. Sözegedən hüquqi boşluqların aradan qaldırılması və mövcud qanunvericilikdə təsbit edilmiş normaların beynəlxalq standartlara və xarici ölkələrin təcrübəsinə uyğunlaşdırılması üçün sonda müəllif tərəfindən müvafiq tövsiyələr irəli sürülmüşdür
Müəllif :
Aygün Arifli
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə Avropa Şurası Parlament Assambleyasının (AŞPA) hüquqi statusu və onun insan hüquqlarının müdafiəsindəki rolu beynəlxalq hüququn müasir inkişaf tendensiyaları fonunda sistemli şəkildə təhlil olunur. Tədqiqatın əsas məqsədi AŞPA-nın hüquqi-institusional mahiyyətini müəyyənləşdirməklə, bu qurumun Avropa hüquq sistemində və qlobal miqyasda insan hüquqlarının təşviqi və müdafiəsi sahəsindəki funksional əhəmiyyətini əsaslandırmaqdır. Tədqiqatın aktuallığı, beynəlxalq hüququn transformasiyaya uğradığı bir dövrdə beynəlxalq parlament qurumlarının, xüsusilə AŞPA-nın normativ-hüquqi təsir imkanlarının və siyasi legitimliyinin artması ilə bağlıdır. AŞPA-nın milli parlamentləri təmsil edən üzvlər vasitəsilə həyata keçirdiyi demokratik nəzarət və normayaratma təşəbbüsləri onun hüquq sistemlərinin təkamülünə təsir imkanlarını genişləndirmişdir. Bu kontekstdə, Assambleyanın inkişaf etməkdə olan dövlətlərin hüquqi dövlət və demokratik idarəetmə prinsiplərinə inteqrasiyasında oynadığı rola xüsusi diqqət yetirilmişdir. Elmi yenilik ondan ibarətdir ki, məqalədə AŞPA-nın statusu yalnız institusional və prosedur səviyyədə deyil, həm də hüquq fəlsəfəsi baxımından təhlil edilir. Müəllif AŞPA-nın insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsindəki fəaliyyətini sivil hüquq sistemindəki ənənəvi yanaşmalarla müqayisə edərək onun universal hüquq sisteminə verdiyi töhfələri müəyyənləşdirir. AŞPA-nın tövsiyə və qətnamələrinin hüquqi qüvvəsi və normativ rolu geniş hüquqi-nəzəri əsaslarla əsaslandırılır. Tədqiqatın əhəmiyyəti, AŞPA-nın fəaliyyətinin yalnız Avropa məkanı ilə məhdudlaşmadığını, onun qəbul etdiyi sənədlərin və hüquqi yanaşmaların qlobal hüquq sistemlərinə, xüsusilə də insan hüquqlarının beynəlxalq standartlara uyğun qorunmasına təsir etdiyini göstərməklə ölçülür. Məqalə AŞPA-nın normativ-hüquqi mexanizmlərinin təhlili ilə yanaşı, onun qanunverici və qismən icraedici funksiyalarının praktiki və nəzəri əsaslarını üzə çıxarır. Bu yanaşma beynəlxalq hüququn subyektləri arasında AŞPA-nın hüquqi statusunun yeni tərifinə ehtiyac olduğunu göstərir. Tədqiqatda Antonio Cassese, Filip Alston, Kristina Çinkin, Tomas Bürqental, Lətif Hüseynov və Əmir Əliyev kimi nüfuzlu hüquqşünas alimlərin elmi fikirləri əsasında AŞPA-nın Avropada hüququn aliliyi və insan hüquqlarının inkişafına verdiyi töhfə qeyd edilir. Tədqiqat Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi ilə AŞPA arasında mövcud qarşılıqlı əlaqələr kontekstində insan hüquqları mexanizmlərinin effektivliyini artırmaq məqsədi daşıyır və bu baxımdan həm hüquqşünas alimlər, həm də qərar qəbul edən beynəlxalq subyektlər üçün nəzəri və praktiki baxımdan əhəmiyyətli bir töhfədir.
Müəllif :
Kəramət Qənbərov
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə Türkiyə və Azərbaycanın kosmik hüquq sahəsində inkişafının hüquqi aspektləri beynəlxalq və milli normativlər kontekstində araşdırılmışdır. 1967-ci il Kosmos müqaviləsi, “Kosmik məkana buraxılan obyektlərin qeydiyyatı haqqında” konvensiya və “Kosmik obyektlərin vurduğu zərərə görə beynəlxalq məsuliyyət haqqında” Konvensiya kimi əsas beynəlxalq sazişlər nəzərdən keçirilmişdir. Milli tənzimləmə mexanizmləri, məsələn, Türkiyənin Kosmik Agentliyi (TUA) və Azərbaycanın “Azərkosmos” Agentliyinin fəaliyyəti, eləcə də özəl kosmik təşəbbüslərə nəzarət və lisenziyalaşdırma siyasətinin xüsusiyyətləri təhlil edilmişdir. Xüsusilə yurisdiksiya məsələlərinə, dövlətlərin və özəl operatorların məsuliyyətinə, əqli mülkiyyətin qorunmasına və hüquq tətbiqi praktikasında vəkillər kollegiyalarının roluna diqqət yetirilmişdir. Milli qanunvericiliyin beynəlxalq standartlarla, xüsusən kosmosun kommersiya məqsədilə istifadəsi və özəl şirkətlərin tənzimlənməsi sahəsində uyğunlaşdırılmasının zəruriliyi vurğulanmışdır. Nəticədə qeyd olunmuşdur ki, effektiv hüquqi tənzimləmə dövlət nəzarəti ilə kommersiya fəaliyyətləri arasında uyğun balans yaratmalı və innovativ inkişafı stimullaşdırmaq üçün əlverişli şərait təmin etməlidir. Qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi Türkiyə və Azərbaycanın beynəlxalq kosmik layihələrdəki mövqelərini gücləndirəcək və onların qlobal kosmos tədqiqatlarında iştirak imkanlarını artıracaqdır.
Müəllif :
Maralgül Erol, Fərman Mirzəyev
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə cinayət prosessual hüquqda tərəflərin hüquq bərabərliyi və çəkişmə prinsiplərinin təmin edilməsi baxımından yeni bir hüquqi institutun - “Müdafiə Aktı”nın qanunvericiliyə daxil edilməsinin zəruriliyi əsaslandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasında təsbit olunmuş hüquqlar - məhkəmə müdafiəsi hüququ, yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququ, təqsirsizlik prezumpsiyası yalnız normativ səviyyədə deyil, həm də təcrübi müstəvidə təmin olunmalıdır. Bunun üçün isə müdafiə tərəfinin prosessual imkanlarının ittiham tərəfinin alətləri ilə balanslaşdırılması tələb olunur. Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsi ittiham aktının tərtibi və təqdim olunmasını detallı şəkildə tənzimləsə də, müdafiə tərəfinin bu akta vahid, strukturlaşdırılmış cavab - sənədi təqdim etmək imkanı yoxdur. Müdafiə tərəfinin mövqeyi yalnız pərakəndə formada vəsatətlər, çıxışlar, etirazlar və izahatlarla ifadə olunur. Bu pərakəndəlik isə məhkəmədə ilkin təsəvvürlərin yalnız ittiham aktı əsasında formalaşmasına gətirib çıxarır və çəkişmə prinsipi faktiki olaraq zəifləyir. Belə vəziyyətin isə tərəflərin bərabərliyini formal xarakterə endirməsi və müdafiənin səmərəliliyini azaltması əsaslandırılmışdır. Məqalədə müqayisəli hüquqi təhlil aparılaraq digər ölkələrin - İngiltərə, Şotlandiya və ABŞ kimi ölkələrin qanunvericiliklərində müdafiə mövqeyinin sistemləşdirilmiş sənəd formasında təqdim olunması göstərilir. Məqalədə Azərbaycan Respublikası CPM-ə yeni maddə kimi 289-1-ci maddənin “Müdafiə Aktı”nın əlavə olunması təklif olunur. Bu sənəd ümumi məlumatı əks etdirən giriş, verilmiş ittihama münasibət və müdafiə tərəfinin arqumentlərini ehtiva edən əsaslandırıcı hissə, eləcə də nəticə və əlavələrdən ibarət olmalıdır.Məqalədə təklif edilən model həm prosessual balansı möhkəmləndirir, həm də müdafiə tərəfinin mövqeyini vahid sənəd formasında təqdim etməyə imkan yaradır. Məqalədə qeyd edilir ki, “Müdafiə Aktı”nın qanunvericiliyə daxil edilməsi tərəflərin hüquq bərabərliyi və çəkişmə prinsipinin reallığını artıracaq, müdafiə tərəfinin mövqeyini sistemli formada əks etdirəcək, vəkillərin fəaliyyətində peşəkarlığın yüksəlməsinə və nüfuzunun artmasına töhfə verəcəkdir. Nəticə olaraq, bu institut ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun təmininə, məhkəmə sistemində şəffaflığın güclənməsinə və beynəlxalq standartlara uyğunlaşmaya xidmət edəcək, həm də dövlətin hüquqi sisteminin modernləşməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyacaqdır.
Müəllif :
Kənan İsmayılov
Nəşr tarixi : 2025
Müdafiə olunmaq hüququ cinayət təqibinə məruz qalan hər bir şəxsə milli və beynəlxalq hüquqla verilmişdir. Bu hüquq fundamental hüquqlardan biri olan ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Bu hüququn əsas subyektləri şübhəli və təqsirləndirilən şəxslərdir. Bununla yanaşı, müdafiə olunmaq hüququndan səmərəli istifadə üçün prosesdə bəzən müdafiəçilərin, qanuni nümayəndələrin və ya hüquq varislərinin də iştirakı vacib olur. Məqalədə qüvvədə olan cinayət-prosessual qanunvericilik əsasında həm şübhəli və təqsirləndirilən şəxsin anlayışı məsələsinə aydınlıq gətirilmiş, həm də bu subyektlərin əsas müdafiə hüquqlarının mahiyyəti izah edilmişdir. Müəllif cari cinayət-prosessual qanunvericiliyin bəzi maddələrinə tənqidi yanaşmış, onlarda mövcud olan problemləri əsaslandırmış və bu problemlərin həll edilməsi üçün konkret təkliflər irəli sürmüşdür. Məqalədə qeyd edilir ki, şübhəli şəxsin və təqsirləndirilən şəxsin leqal tərifləri natamamdır. Ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun təminatı baxımından faktiki vəziyyətinə görə cinayət təqibinə məruz qalan hər bir şəxs müdafiə hüququna malik olmalıdır. Cari qanunvericiliyə görə isə bəzən faktiki vəziyyətinə görə cinayət təqibinə məruz qalan şəxsin prosessual statusu qeyri-müəyyən olur. Bu boşluq ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun təminatına ciddi xələl gətirir. Şübhəli və təqsirləndirilən şəxslərin müdafiə hüquqlarının mahiyyəti izah edilərkən Avropa Məhkəməsinin presedent hüququndan seçilmiş hüquqi mövqelərə istinadlar edilmişdir.
Müəllif :
Esmira Tağıyeva
Nəşr tarixi : 2025
Məqalədə yetkinlik yaşına çatmayanların kino, teatr, sirk, konsert və sair mədəni-kütləvi tədbirlərdə aktyor, natura və sair qisimdə cəlb olunmasının hüquqi əsasları araşdırılmış və bu sahədə uşaq hüquqlarının təmin edilməsi məsələsi təhlil edilmişdir. Son zamanlarda Azərbaycanda istehsal olunan, zorakılığı, qəddarlığı əks etdirən, 18+ yaş kateqoriyasına aid edilən kinofilmlərdə 14 yaşına çatmamış uşaqların aktyorluq etməsi müşahidə edilmiş və bu sahədə əmək və mülki qanunvericilikdə hüquqi boşluqlar müəyyən olunmuşdur. Bundan əlavə, kino çəkilişində iştirak üçün uşaqların psixi və fiziki sağlamlığının uyğun olub-olmamasına dair tibbi müayinənin aparılmaması, uşaq hüquqlarının müdafiəsi ilə birbaşa məşğul olan dövlət orqanlarının bu proseslərə nəzarətinin həyata keçirilməsi üçün hüquqi alətlərin, mexanizmlərin olmaması təhlil zamanı aşkar olunmuşdur. Yetkinlik yaşına çatmayanların mədəniyyət sahəsinə aid fəaliyyətdə, həmçinin zərərli informasiya kontentinin yaradılmasında İngiltərə, Almaniya, Rusiya qanunvericiliyi təhlil edilmiş və kino istehsalatda uşaq əməyinin tənzimlənməsində qabaqcıl nümunələr göstərilmişdir. Məqalənin sonunda uşaqların kino, teatr, sirk, konsert və sair mədəni-kütləvi tədbirlərdə aktyor, natura və sair qisimdə cəlb olunmasında əmək və mülki qanunvericiliyinin tənzimlənməsi, uşaq hüquqlarının müdafiəsini həyata keçirən müvafiq dövlət orqanlarının iştirak etməsi üçün təkliflər verilmişdir.
Müəllif :
Günay Abasova
Nəşr tarixi : 2025
To deeply understand the essence of crimes committed by omission from the objective perspective in criminal law theory, it is essential to comprehensively study the developmental trends of such acts in the criminal-legal history of Azerbaijan. The present research primarily aims to investigate how criminal omissions have been described and classified across various legal-historical stages. The main objective of this article is to examine how omission has been regarded as socially dangerous conduct throughout the key periods of Azerbaijan’s legal history starting from ancient customary law norms and religious-legal traditions, continuing through the codified acts of the imperial, Soviet, and post-independence periods. Within this context, particular attention will be given to the characteristics of legal norms that either criminalized omissions or did not regulate such acts, alongside an analysis of the features of omissions within different socio-political formations. This study will be conducted with reference to primary legal sources and historical documents, including ancient customary law norms, Sharia-based rules, the legislation of the Russian Empire, Soviet criminal laws, and contemporary criminal legislation of the Republic of Azerbaijan. The comparative and historical-legal analysis presented herein aims to explore the historical development of criminal omissions and contribute to a deeper theoretical and practical understanding of liability based on omission.
Müəllif :
Vüqar Qədimov
Nəşr tarixi : 2025
