Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 54-cü maddəsinə, əsasən, Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının cəmiyyətin və dövlətin siyasi həyatında maneəsiz iştirak etmək hüququ vardır. Dövlətə qarşı qiyama və ya dövlət çevrilişinə müstəqil müqavimət göstərmək Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşının hüququdur. Cəmiyyət və dövlətin siyasi həyatı vəhdət təşkil edir. Siyasi qüvvələr arasında hakimiyyət uğrunda qanunvericiliyə uyğun mübarizə, ölkə həyatında baş verən ictimai-siyasi proseslər, dövlət hakimiyyəti və onun siyasi qüvvələrlə münasibəti ölkədə siyasi həyatı əks etdirir. Demokratik, hüquqi dövlət və fikir plüralizmi prinsipləri nəticəsində fərd siyasi həyat çərçivəsində çoxsaylı ideyalardan birini qəbul etmək, yenisini yaratmaq və təbliğ etmək kimi çoxsaylı davranış variantları əldə edir. Vətəndaşın cəmiyyətin və dövlətin siyasi həyatında iştirak hüququ dövlətin idarəçilik sisteminə təsir etməyə imkan verən hüquqlardır. İstənilən vətəndaş siyasi həyatda iştirak hüququndan istifadə edərək öz baxışlarını və ya başqasının baxışlarını təbliğ etmək, müəyyən siyasi baxışlar formalaşdırmaq, referendumlarda, seçkilərdə iştirak etmək, dövlət orqanlarına müraciət etmək və bir sıra digər hüquqlarını həyata keçirə bilərlər. Dövlətin siyasi həyatında iştirak dövlət orqanlarına bu və ya başqa məqsədlərlə kənardan edilən, qanunla qadağan olunmayan təsiri nəzərdə tutur. Bunlara mitinqlərin və aksiyaların qanunvericilik çərçivəsində keçirilməsi və digərləri aid edilə bilər. Cəmiyyətin siyasi həyatında iştirak əsasən təşkilatlanma formasında fəaliyyəti müəyyən edir. Məsələn, siyasi partiyaların yaradılması və könüllü birləşmə və s. 

Cinayət işlərinə dair hökmlərdən ikinci instansiyaya şikayət vermə hüququ – qanuni mənafelərin (maraqların) müdafiəsinə əsaslanan, məhkum edilmiş fiziki şəxs və yaxud onun qanuni nümayəndəsi (müqavilə əsasında və yaxud notarial etibarnaməsi olan vəkil) tərəfindən aşağı instansiya məhkəməsinin çıxardığı qərarlardan verilmiş şikayətlərə yuxarı instansiya məhkəməsində yenidən baxılmanı tələb etmək haqqıdır. Bu hüquq, cinayət ədalət mühakimə sisteminə dair səhvlərdən və ya ədalətsiz rəftardan (davranışdan) müdafiə olunmaq 

kimi prinsipləri ehtiva edir.

Mahiyyət etibarı ilə, apellyasiya şikayəti vermək hüququndan istifadə etmək cinayətdə təqsirli bilinən şəxslərə yuxarı instansiya məhkəmələrinə dəlillər (arqumentlər) və sübutlar təqdim etməklə birinci instansiya məhkəmələrinin qərarlarından etiraz etmək imkanı verir. Qanun pozuntuları, prosessual pozuntular və ya işin nəticəsinə təsir edə biləcək yeni aşkar edilmiş sübutlar (dəlillər) Apellyasiya şikayətləri üçün əsaslardır.

Apellyasiya instansiyası məhkəməsi aşağı məhkəmənin qərarının qanuni cəhətdən əsaslı və ədalətli olub-olmadığını müəyyən etmək üçün məhkəmə iclasının protokolunu, şikayətçinin təqdim etdiyi qanuni yolla əldə edilmiş dəlilləri və hər hansı yeni sübutları nəzərdən keçirir. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi işin məhkəmə aidiyyətindən və hallarından asılı olaraq aşağı instansiya məhkəməsinin qərarını təsdiq edə, onu ləğv edə və ya işi əlavə icraata göndərə bilər.

Bütövlükdə, apellyasiya şikayəti vermək hüququ qərarlara yenidən baxılmanı və səhvlərin düzəldilməsi və ya aradan qaldırılması mexanizmini təmin etməklə ədalətli və səmərəli fəaliyyət göstərən cinayət ədalət mühakimə sisteminin mühüm elementidir

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyanının 65-ci maddəsinə müvafiq olaraq “Məhkəmənin məhkum etdiyi hər bir şəxsin öz barəsində çıxarılmış hökmə qanunla nəzərdə tutulan qaydada yuxarı məhkəmədə yenidən baxılması, habelə özünün əfv edilməsi və cəzasının yüngülləşdirilməsi haqqında müraciət etmək hüququ vardır”.

“İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Avropa Konvensiyasına dair 7 saylı protokolun 2-ci maddəsi də bu hüquqa dair müddəaları əks etdirir.

Cinsi zorakılıq dedikdə şəxslərə qarşı zorlama, fahişəliyə məcbur etmə, məcburi sterilizasiya və ya cinsi zorakılıqla əlaqədar  digər hərəkətləri etmək nəzərdə tutulur. Azərbaycan Respublikasının cinayət qanunvericiliyinə əsasən əməlin cinsi zorakılıq kimi tövsif edilməsi üçün zorun tətbiqi və ya zor tətbiq etmək hədəsinin olması əsas olduğu halda, “Qadınlara qarşı zorakılıq və məişət zorakılığının qarşısının alınması və ona qarşı mübarizə haqqında Avropa Şurası Konvensiyası”na görə şəxsin razılığının olmaması əsas götürülür.

Cinsi zorakılıq insanı öz iradəsinə zidd olaraq cinsi fəaliyyətə məcbur edən və ya manipulyasiya edən hər hansı bir hərəkəti ifadə edir.

Cinsi zorakılıq müxtəlif şəraitlərdə - məişətdə, məktəbdə, iş yerində, ictimai yerlərdə və ya onlayn mühitdə baş verə və istənilən cins və ya yaşda olan insanı əhatə edə bilər. Həmçinin cinsi zorakılıq şəxslərə fiziki xəsarətlərlə yanaşı ağır və uzunmüddətli emosional travmalar yarada və mənəvi zərər yetirə bilər.

Cinsi zorakılıq əksər cəmiyyətlərdə cinayət hesab olunur.

Cinsi zorakılığa qarşı mübarizənin dövlətdaxili  hüquqi əsaslarını Cinayət Mə­cəl­ləsinin, “Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında” və “Uşaq hüquqları haqqında” Azər­bay­can Respublikası Qanunlarının müvafiq maddələri təşkil edir.

BMT-nin “Uşaq hüquqları haqqında”, “Qadınlara münasibətdə ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında” Konvensiyalarının, Roma statutunun, habelə BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının 2009-cu il tarixli, 1888 saylı Qət­naməsinin və İstanbul Konvensiyasının aidiyyəti müddəaları cinsi zorakılığın qadağan olun­masının bey­nəlxalq hüquqi əsaslarını təşkil edir.

Cinsi istismar dedikdə şəxsin fahişəlikdə, seksual köləlikdə və ya pornoqrafik materialların istehsalında istifadə edilməsini, digər şəxslərin cinsi istismarından mənfəət əldə edilməsini nəzərdə tutan və cinayət qanunvericiliyi ilə cəza təhdidi ilə qadağan olunmuş, təqsirkar tərəfindən törədilən cinayət əməlləri başa düşülür.

Əlavə olaraq,  cinsi istismar obyektiv cəhətdən şəxsin, yəni yetkinlik yaşına çatan qadının cinsi azadlığına və ya yetkinlik yaşına çatmayanların və azyaşlıların cinsi toxunulmazlığına yönələn, onların iradəsinə zidd olaraq zor tətbiq etməklə və ya belə zor tətbiq etmə hədəsi ilə və ya zərərçəkmiş şəxsin köməksiz vəziyyətindən istifadə etməklə onunla cinsi əlaqədə olma, yaxud kişini (və ya  uşaqları) uşaqbazlığa və ya seksual xarakterli digər hərəkətlərə məcbur etmə və ya qadını seksual xarakterli hərəkətlər etməyə məcbur etmək və ya bu məqsədlə istifadə etməklə, habelə gəlir və ya digər fayda əldə etmək məqsədi ilə fahişəliyə cəlb etmə ilə müşahidə olunan qəsdən edilən cinayət əməlləridir.

Cinsi istismar insanın şəxsi toxunulmazlıq hüququnun, cinsi azadlq hüququnun və mənəvi bütövlüyünün pozulması ilə nəticələnən cinayət məsuliyyətini yaradan hərəkətdir.

Cinsi istismar cinayətinin Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 108-ci (Cinsi zorakılıq), 144-1-ci (İnsan alveri), 150-ci (Seksual xarakterli zorakılq hərəkətləri), 151-ci (Seksual xarakterli hərəkətlərə məcbur etmə), 152-ci (On altı yaşına çatmayan şəxslə cinsi əlaqədə olma və ya seksual xarakterli digər hərəkətlər etmə) və 243-cü (Fahişəliyə cəlb etmə) maddələrində öz əksini tapmışdır.

BMT-nin “Uşaq hüquqlarına dair” Konvensiyasında (CRC, 1989) deyilir ki: “Maddə 34. İştirakçı dövlətlər uşağı seksual istismarın və seksual yola çəkmənin bütün formalarından müdafiə etməyi öhdələrinə götürürlər. Bu məqsədlə iştirakçı dövlətlər aşağıdakıların qarşısını almaq üçün milli, ikitərəfli və çoxtərəfli səviyyələrdə bütün lazımi tədbirləri görürlər: a) uşağın hər hansı qanunsuz seksual fəaliyyətə sövq və ya məcbur edilməsi; b) istismar məqsədilə uşaqlardan fahişəlikdə və ya digər qanunsuz seksual praktikada istifadə edilməsi; c) istismar məqsədilə uşaqlardan pornoqrafiyada və pornoqrafik materiallarda istifadə edilməsi. Maddə 35. İştirakçı dövlətlər uşaqların hər hansı məqsədlərlə və hər hansı formada oğurlanmasının, uşaqlarla ticarətin və ya qaçaqmalçılığın qarşısını almaq üçün milli, ikitərəfli və çoxtərəfli səviyyələrdə bütün lazımi tədbirləri görürlər”.

BMT-nin “Qadınlara münasibətdə ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında” Konvensiyasının” (CEDAW, 1979) 2-ci və 5-ci maddələrində deyilir: “İştirakçı-dövlətlər qadınlar barəsində ayrı-seçkiliyin bütün formalarını pisləyir; ayrı-seçkiliyə qarşı müdafiənin təmin olunması və bərabərlik prinsipinin bərqərar olunması məqsədilə hüquqi çərçivə yaradılmasını təmin edir və İştirakçı-dövlətlər aşağıdakı məqsədlərlə bütün müvafiq tədbirləri görürlər: a) cinslərdən birinin naqisliyi, yaxud üstünlüyü ideyasına, yaxud kişilərin və qadınların roluna dair stereotiplərə əsaslanan xurafatın kökünün kəsilməsinə, adətlərin və hər cür başqa praktikanın ləğv edilməsinə nail olmaq məqsədilə kişi və qadınların sosial və mədəni davranış modelini dəyişdirmək; b) ailə tərbiyəsində analığın sosial funksiyasının düzgün dərk edilməsini, kişi və qadınların öz övladlarının tərbiyəsinə və inkişafına, uşaqların mənafeyi bütün hallarda üstün tutulmaq şərtilə, birgə məsuliyyət daşımalarının etiraf olunmasını təmin etmək”.

Cinsi istismarla bağlı müddəalar “İnsan alverinə və fahişəliyin üçüncü şəxslər tərəfindən istismarına qarşı mübarizə haqqında” 1950-ci il 21 mart tarixli Konvensiyanın Yekun Protokolunda nəzərdə tutulmuşdur.

Cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddətinin tətbiq edilməməsi – beynəlxalq cinayət hüququnun fundamental prinsiplərindən biri olub, müharibə cinayətləri və bəşəriyyətə qarşı cinayətlərə görə şəxslərin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsində  müddətin tətbiq edilməməsini ifadə edir. Bu prinsipə əsasən, belə cinayətlər nə qədər vaxt keçməsindən asılı olmayaraq araşdırılmalı və həmin cinayətləri törətmiş şəxslər cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmalıdırlar.

Bu prinsip “Müharibə cinayətlərinə və bəşəriyyətə qarşı cinayətlərə cinayət məsuliy­yətinə cəlbetmə müddətinin tətbiq edilməməsi haqqında” 26 noyabr 1968-ci il tarixli Konvensiyada təsbit edilmişdir. Konvensiyaya əsasən, müharibə və ya sülh dövründə törədilməsindən asılı olmayaraq bəşəriyyətə qarşı cinayətlər, soyqırımı, hərbi cinayətlər, silahlı basqın və işğal nəticəsində qovulma, aparteid siyasəti nəticəsində törədilən qeyri-insani hərəkətlər, habelə 12 avqust 1949-cu il tarixli Cenevrə Konvensiyalarında nəzərdə tutulan “ciddi pozuntular” üzrə cinayət məsuliyyətinə cəlb edilmə ilə bağlı heç bir zaman aşımı müddəti tətbiq edilmir. Belə ki, həmin cinayətləri törətmiş şəxslər, cinayətin törədilməsindən nə qədər vaxt keçməsindən asılı olmayaraq, beynəlxalq ədalət prinsiplərinə uyğun şəkildə cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməli və məhkəmə qaydasında mühakimə olunmalıdırlar. Bu yanaşma onunla əsaslandırılır ki, sözügedən cinayətlər beynəlxalq birliyə və bütövlükdə bəşəriyyətə qarşı xüsusilə ağır və istisna xarakterli ziyan vurur və belə əməllərin cəzasız qalması beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edir.

Konvensiyanın iştirakçısı olan dövlətlər həmin cinayətlərin törədilməsində icraçı və ya iştirakçı kimi çıxış edən şəxslərin beynəlxalq hüquqa uyğun şəkildə məsuliyyətə cəlb edilməsini təmin etmək, onların təhvil verilməsi və mühakiməsi üçün zəruri qanunvericilik və digər daxili tədbirləri həyata keçirmək öhdəliyini daşıyırlar.

Bu prinsip milli qanunvericilikdə də əksini tapmışdır. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 75.5-ci maddəsinə əsasən, sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlərə, eləcə də müharibə cinayətlərinə görə cinayət məsuliyyətindən azad etmə müddətləri tətbiq edilmir.