Dolayı ayrı-seçkilik dedikdə fərdin və ya sosial qrupun birbaşa göstərilməyən, lakin nəticə etibarilə diskriminasiyaya səbəb olan meyarlar əsasında qeyri-bərabər rəftara məruz qalması başa düşülür. Belə ayrı-seçkilik çox zaman neytral görünən siyasət və ya qərarların müəyyən qrup üzvlərinə mənfi təsir göstərməsi formasında özünü büruzə verir. Məsələn, uşaq bağçasında allergen uşaqlar üçün xüsusi menyunun olmaması laktoz ve qlütenə allergiyası olan uşaqların dolayı şəkildə ayrı-seçkiliyə məruz qalmasına səbəb olur. Bundan başqa, vakansiya elanında müvafiq vəzifə üçün müəyyən il iş (staj) təcrübəsi tələbi gənc, lakin həmin sahə üzrə xüsusi biliyə sahib şəxsləri kənarda qoyur.

Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində “dolayı ayrı-seçkilik” termini birbaşa ifadə olunmasa da, bərabərlik hüququ müxtəlif normativhüquqi aktlarda təsbit edilmiş və diskriminasiyanın bütün formaları, o cümlədən dolayı ayrı-seçkilik qadağan olunmuşdur. “Bərabərlik hüququ”nun ölkənin əsas hüquqi sənədi olan Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasında,  habelə Əmək Məcəlləsi, Cinayət Məcəlləsi, “Gender (kişi və qadınların) bərabərliyinin təminatları haqqında” və “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası qanunlarının müvafiq müddəalarında təsbit edilməsi həm birbaşa, həm də dolayı ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyi prinsipini ehtiva edir.

BMT-nin "İnsan hüquqları haqqında Ümumi Bəyannaməsi", habelə “İrqi ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında” Beynəlxalq Konvensiya, “Qadınlara münasibətdə ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında” Konvensiya, “İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Avropa Konvensiyası,  BƏT-in “Məşğulluq və peşə sahəsində ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması haqqında”, “Kişi və qadın işçilər – ailə vəzifələri olan işçilər üçün bərabər imkanlar və bərabər rəftar haqqında” Konvensiyalarının və Avropa İttifaqının 2000/43/EC saylı Direktivinin (irq və etnik mənşəyə əsaslanan bərabər rəftar prinsipi)  müvafiq müddəaları ayrı-seçkiliyin (həm birbaşa, həm də dolayı ayrı-seçkilik) qadağan olun­masının bey­nəlxalq hüquqi əsaslarını təşkil edir.

Dini icma – cəmiyyətin sosial, mənəvi və hüquqi strukturlarında mühüm yer tutan bir kateqoriyadır. Hüquqi baxımdan dini icma ortaq dini inanc və ayinlər əsasında formalaşmış, öz daxili idarəetmə və ibadət qaydalarına malik olan könüllü bir birlik kimi müəyyən olunur. Dini icmaların hüquqi statusu həm beynəlxalq, həm də milli hüquq normaları ilə tənzimlənir.  Dini icma anlayışı ilk növbədə BMT-nin “İnsan hüquqları haqqında Ümumi Bəyannamə”sinin 18-ci maddəsində əks olunmuş vicdan, din və əqidə azadlığı prinsiplərinə əsaslanır: “Hər bir  şəxs düşüncə, vicdan və din azadlığı hüququna malikdir; bu hüquqa öz dinini və ya əqidəsini dəyişmək, təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə, açıq və ya gizli şəkildə dinini tədris etmək, həyata keçirmək, ibadət və mərasimlərdə iştirak etmək daxildir.” Bu bəyannamə dini icmaları fərdlərin birgə dini fəaliyyətinin hüquqi forması kimi qəbul edir. Eyni zamanda, BMT-nin “Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktı”nın (1966) 18-ci maddəsi dini azadlığın icma halında həyata keçirilməsini təmin edir. Bu sənəddə qeyd olunur ki, heç bir dövlət və ya orqan fərdlərin dini icma şəklində birləşərək ibadət etməsinə mane ola bilməz.

Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 9-cu maddəsi də oxşar məzmuna malikdir və dini icmaları insan hüquqlarının təbii ifadə forması kimi tanıyır: “Hər kəsin düşüncə, vicdan və din azadlığı hüququ vardır; bu hüquqa dinini və əqidəsini təkbaşına və ya digərləri ilə birlikdə, ictimai və ya şəxsi qaydada ifadə etmək və ayinlər yerinə yetirmək daxildir.” Bu beynəlxalq normalar dini icmaları yalnız dini fəaliyyət birliyi kimi deyil, həm də mədəni müxtəlifliyin və vətəndaş cəmiyyətinin tərkib hissəsi kimi müəyyənləşdirir. Azərbaycan Respublikasında  mövcud qanunvericiliyə (AR Konstitusiyasının 18-ci maddəsi) görə, bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir. AR “Dini etiqad azadlığı haqqında” Qanununun 8-ci maddəsinə əsasən, “dini icma dinə birlikdə ibadət etmək və digər dini tələbatı ödəmək məqsədilə eyni inzibati ərazi vahidi hüdudlarında yaşayan könüllülük əsasında birləşmiş yetkinlik yaşına çatmış dindar şəxslərin yerli dini qurumudur”. Dini icma azı 50 (əlli) nəfər yetkinlik yaşına çatmış Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı tərəfindən yaradılır.

Dini təbliğat – insan hüquqları, vicdan azadlığı və dövlətlərin suverenlik prinsipləri ilə sıx bağlı olan mürəkkəb bir hüquqi-sosioloji kateqoriyadır. Ümumən dini təbliğat – müəyyən bir dini inancı, məzhəbi və ya dini dəyərlər sistemini təbliğ etmək, yaymaq və ictimaiyyət arasında qəbul etdirmək məqsədi daşıyan fəaliyyət formasıdır. Bu fəaliyyət insanın din azadlığı hüququnun bir hissəsi kimi beynəlxalq hüquq normalarında tanınsa da, bəzi hallarda bu azadlıq sui-istifadə predmetinə çevrilə bilər. BMT-nin “İnsan hüquqları  haqqında Ümumi Bəyannamə”sinin 18-ci maddəsində qeyd olunur ki, “hər bir şəxs düşüncə, din və vicdan azadlığı hüququna malikdir; bu  hüquqa öz dinini və ya əqidəsini dəyişmək,  təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə, açıq və ya gizli şəkildə dinini tədris etmək, həyata keçirmək, ibadət və mərasimlərdə iştirak etmək daxildir.” Bu müddəa dini təbliğatın qanuni və legitim formada həyata keçirilməsini təmin edir. Yəni bir fərd və ya dini icma öz inancını başqaları ilə bölüşmək, dinini yaymaq və dini fikirlərini sərbəst ifadə etmək hüququna malikdir. Bununla yanaşı, “Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt”ın 18-ci maddəsinin 3-cü bəndinə əsasən, din azadlığının ifadəsi “ictimai təhlükəsizliyin, asayişin, sağlamlığın, əxlaqın və ya başqalarının hüquq və azadlıqlarının qorunması məqsədilə” qanunla məhdudlaşdırıla bilər. Bu normaya əsasən, dini təbliğat zorakı, təxribat xarakterli olduqda və ya başqalarının dini inancına qarşı yönəldikdə hüquqi məsuliyyət doğura bilər. Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 9-cu maddəsi din və vicdan azadlığını təmin etsə də, bu azadlığın ifadəsi “qanunla müəyyən edilmiş və demokratik cəmiyyətdə zəruri olan hallarda” məhdudlaşdırıla bilər. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin (AİHM) presedent qərarlarında (məsələn, Kokkinakis Yunanıstana qarşı, 1993) vurğulanır ki, dini təbliğat qanuni fəaliyyətdir, lakin o, “təzyiq, manipulyasiya və ya məcburiyyət” elementləri daşıdıqda artıq hüquq pozuntusuna çevrilir.

Azərbaycanda “dini təbliğat” bir sıra qanunvericilik aktlarında öz əksini tapmışdır. Bu anlayış həm dini azadlıqların həyata keçirilməsi, həm də dini ekstremizmin və yad ideologiyaların qarşısının alınması kontekstində tənzimlənir. AR “Dini etiqad azadlığı haqqında” Qanunu dini fəaliyyətin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir və “dini təbliğat” anlayışını dolayı şəkildə izah edir (1, 12, 21-ci və  digər maddələr). “Dini ekstremizmə qarşı mübarizə haqqında” AR Qanunu dini təbliğatın pozitiv və neqativ (yəni radikal və ekstremist) formaları arasında fərq qoyur. Bu qanunun 1-ci maddəsində  olan tərif göstərir ki, dini təbliğat ekstremist məqsədlə aparıldıqda, artıq qanunsuz fəaliyyət sayılır. Yəni dini təbliğatın məzmunu və məqsədi hüquqi qiymətləndirmədə əsas rol oynayır. Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 515-ci maddəsində deyilir: “Qeydiyyatdan keçməmiş dini qurumlar tərəfindən dini yığıncaqların və dini təbliğatın aparılması inzibati məsuliyyət yaradır. Dini təyinatlı ədəbiyyatın, audio və video materialların qanunsuz yayılması və təbliği – cərimə və müsadirə ilə cəzalandırılır”. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında (48-ci maddə) “Dinin təbliği və dini ayinlərin icrası dövlətin qanunları ilə tənzimlənir” müddəası təsbit olunub. Bu müddəa dini təbliğatın qanun çərçivəsində, dinc və qeyri-məcburi formada həyata keçirilməsinin əsas konstitusion prinsipi kimi çıxış edir. Azərbaycanda dini təbliğata hüquqi və ideoloji nəzarət birbaşa dövlət orqanı – Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən həyata keçirilir, yəni dini təbliğatın yalnız rəsmi qaydada, müvafiq icazələrlə aparıla biləcəyi təsbit edilir.

Dini ekstremizm (dini ekstremist fəaliyyət) - dini düşmənçilik, dini radikalizm və ya dini fanatizm zəminində olan fəaliyyətdir. Azərbaycan Respublikasında  mövcud qanunvericiliyə (“Dini ekstremizmə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu, maddə 1.0.1) görə, di­ni düş­mən­çi­lik hər han­sı di­nə, di­ni məz­hə­bə (di­ni cə­rə­ya­na), nif­rət­dən irə­li gə­lən, di­nə, di­ni məz­hə­bə (di­ni cə­rə­ya­na) mən­su­biy­yə­tin­dən ası­lı ola­raq in­san­la­r, in­san­la­rın hü­quq və azad­lıq­la­rı ara­sın­da fərq qo­yul­ma­sın­da, üs­tün­lük­lər və ya məh­du­diy­yət­lər mü­əy­yən olun­ma­sın­da və sa­irə­də ifa­də olu­nan əməldir. Di­ni ra­di­ka­lizm hər han­sı di­ni eti­qad çər­çi­və­sin­də if­rat di­ni ba­xış­la­ra bağ­lı­lı­ğı ifa­də edən, hə­min di­ni ba­xış­la­rın müs­təs­na­lı­ğı­nın təs­bit edil­mə­sin­də ba­rış­maz möv­qe nü­ma­yiş et­di­rən və ya­yıl­ma­sın­da aq­res­siv üsul və va­si­tə­lər­dən is­ti­fa­də edil­mə­si ilə sə­ciy­yə­lə­nən dav­ra­nı­şı nə­zər­də tu­tur. Di­ni fa­na­tizm di­ni ekst­re­miz­min ide­o­lo­ji əsas­la­rın­dan bi­ri ol­maq­la, di­ni ina­mın hər han­sı tən­qi­di ya­naş­ma­nı is­tis­na edən və di­ni nor­ma­la­ra kor-ko­ra­nə ri­a­yət et­mə ilə mü­şa­yi­ət edi­lən  if­rat də­rə­cə­si­ni özün­də eh­ti­va edir.

BMT Baş Assambleyasının 12 dekabr 2006-cı il tarixli 60/288 saylı Qətnaməsi – “Qlobal Terrorizmə qarşı Mübarizə Strategiyası”nda “dini ekstremizm” termini ayrıca təriflə verilməsə də, onun tərkib hissəsi kimi terrorçuluğa aparan ideoloji radikallaşma fəaliyyəti olaraq göstərilir: “Hər hansı dinin və ya inancın adından zorakılığın təbliği və ya terror əməllərinə bəraət qazandırılması beynəlxalq təhlükəsizliyə təhdid kimi qəbul olunur.” BMT-nin 2015-ci il “Violent Extremism Preventing Plan of Action” (Zorakı Ekstremizmin Qarşısının Alınması üzrə Fəaliyyət Planı) sənədində isə qeyd edilir: “Dini ekstremizm — dini inancın zorakı məqsədlərlə siyasi və ya sosial transformasiyaya alət edilməsi başqalarının hüquqlarına və beynəlxalq sülhə təhdid yaradan fəaliyyətdir.” ATƏT-in 2012-ci il “Dini dözümlülük və zorakı ekstremizmə qarşı tədbirlər” sənədinə görə: “Dini ekstremizm – dini təlimlərin zorakı və aqressiv şəkildə təhrif edilərək cəmiyyətin sekulyar qaydalarına qarşı yönəldilməsi və ya ictimai qarşıdurma üçün istifadə olunmasıdır.” Avropa Şurasının Venesiya Komissiyasının (2018) hüquqi rəylərində isə vurğulanır ki: “Dini ekstremizm dini inancların zorakılıq vasitəsilə ictimai-siyasi məqsədlərin həyata keçirilməsi üçün ideoloji baza kimi istifadəsidir.”  Azərbaycan Respublikasında  di­ni düş­mən­çi­lik, di­ni ra­di­ka­lizm və ya di­ni fa­na­tizm zə­mi­nin­də di­ni ekst­re­mist ma­te­ri­al­la­rın, yə­ni di­ni ekst­re­mist fə­a­liy­yə­ti hə­ya­ta ke­çir­mə­yə ça­ğı­ran və ya be­lə fə­a­liy­yə­ti əsas­lan­dı­ran, ya­xud be­lə fə­a­liy­yə­tin zə­ru­ri­li­yi­nə bə­ra­ət qa­zan­dı­ran ma­te­ri­al­la­rın ha­zır­lan­ma­sı, sax­lan­ma­sı və ya ya­yıl­ma­sı di­ni ekst­re­miz­min tə­za­hür for­ma­la­rın­dan bi­ri­ olmaqla cinayət məsuliyyəti yaradan əməl kimi AR Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddələrində də nəzərdə tutulmuşdur.

Dini qurum — eyni dini etiqada mənsub şəxslərin könüllülük əsasında birləşərək ibadət, dini təhsil, mənəvi tərbiyə, xeyriyyə və dini-mədəni fəaliyyət məqsədi ilə yaratdıqları, dövlət qeydiyyatından keçməklə hüquqi şəxs statusuna malik olan təşkilat. Bu qurumlar dünyəvi dövlət prinsiplərinə, konstitusiya qaydalarına və qanunvericilik tələblərinə riayət etməklə fəaliyyət göstərirlər. Azərbaycan Respublikasında dini qurum anlayışı tam hüquqi şəkildə “Dini etiqad azadlığı haqqında” Qanunun 7-ci maddəsi ilə tənzimlənir: “Dini qurumlar – dini mərkəz və idarələr, dini təhsil müəssisələri və dini icmalar, onların birlikləri. Dini qurumlar öz mərkəzi (idarələri) ilə təmsil olunur, Qanuna və təsdiq olunmuş (nizamnamələrinə müvafiq surətdə fəaliyyət göstərirlər. Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən islam dini qurumları Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinə öz fəaliyyətləri haqqında hesabat təqdim edirlər”.

Beynəlxalq hüquqda dini qurum (religious organization; religious association; religious community) anlayışı vahid normativ sənəddə ayrıca tərif kimi verilməsə də, bu termin müxtəlif beynəlxalq aktlarda, tövsiyələrdə və insan hüquqları sənədlərində funksional məna daşıyır. Anlayışın hüquqi çərçivəsi əsasən din azadlığı və birlikdə təşkilatlanma azadlığı prinsipləri üzərində qurulur. “Mülki və siyasi hüquqlar haqqında” Beynəlxalq Paktın 18-ci maddəsində  dini qurumlar ayrıca anlayış kimi tərif edilməsə də,  onların fəaliyyəti əsas insan hüquqlarından biri kimi tanınır. BMT-nin “Din və etiqad azadlığının qorunması haqqında” 1981-ci il Bəyannaməsi  dini qurum anlayışının beynəlxalq səviyyədə funksional tərifini formalaşdırır. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (AİHM) dini qurumu dini icma və təşkilatlanmış dini struktur kimi qiymətləndirir. Belə ki, Metropolitan Church of Bessarabia v. Moldova (2001) işində AİHM bildirmişdir ki, dini qurumlar hüquqi şəxs statusu almağa haqqı olan subyektlərdir və dövlət onları qeydiyyatdan keçirməməklə din azadlığını pozur. Hasan və Çauş v. Bolqarıstan (2000) işində isə Məhkəmə vurğulamışdır ki, dövlət dini icmalara rəhbər şəxslərin təyinatına müdaxilə edə bilməz.

Dinlənilmək hüququ (lat. audi alteram partem) – hüquqi dövlətin və ədalətli məhkəmə araşdırmasının əsas prinsiplərindən biridir. Bu hüquq hər bir şəxsin ona aid məsələyə baxılarkən öz mövqeyini sərbəst və bərabər şəkildə ifadə etmək imkanına malik olmasını təmin edir. Şəxsə iş materialları ilə tanış olmaq imkanının verilməsi, eləcə də öz arqumentlərini, sübutlarını və izahatlarını təqdim etməsi, həmin arqumentlər əsaslı olduqda onların nəzərə alınması və qərarın dinlənilmə aparıldıqdan sonra qəbul edilməsi dinlənilmək hüququnun vacib elementləri kimi başa düşülür.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 60-cı maddəsinin III hissəsinə əsasən, hər kəsin inzibati icraat və məhkəmə prosesində dinlənilmək hüququ vardır. Burada göstərilir ki, hər kəsin hüquq və azadlıqlarının inzibati qaydada və məhkəmədə müdafiəsinə təminat verilir. Hər kəsin hüququ var ki, onun işinə qərəzsiz yanaşılsın və həmin işə inzibati icraat və məhkəmə prosesində ağlabatan müddətdə baxılsın. Hər kəsin inzibati icraat və məhkəmə prosesində dinlənilmək hüququ vardır. Hər kəs dövlət orqanlarının, siyasi partiyaların, hüquqi şəxslərin, bələdiyyələrin və vəzifəli şəxslərin hərəkətlərindən və hərəkətsizliyindən inzibati qaydada və məhkəməyə şikayət edə bilər. Bu norma dinlənilmək hüququnun konstitusion hüquqi əsasını təşkil edir.  

Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 6-cı maddəsində ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ təsbit edilmişdir. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin təcrübəsində dinlənilmək hüququ həmin maddənin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi şərh olunur.

BMT-nin “Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyası” da dinlənilmək hüququnu müstəqil hüquq kimi açıq şəkildə tanıyır. Konvensiyanın 12-ci maddəsinin tələblərinə əsasən, uşağa onun mənafeyinə toxunan hər hansı məhkəmə araşdırmasının və ya inzibati araşdırmanın gedişində ya bilavasitə, ya da nümayəndə və ya müvafiq orqan vasitəsilə milli qanunvericiliyin prosessual normalarında nəzərdə tutulan qaydada dinlənilmək imkanı verilir.

Deportasiya (lat. Deportatio - “qovma, köçürülmə”)  – miqrasiya qanunvericiliyinin pozulması, qalma üçün qanuni əsasların itirilməsi (iş vizasının müddətinin bitməsi və ya iş icazəsinin ləğv edilməsi) və ya ictimai asayiş üçün təhlükə yaranması halında xarici vətəndaşın və ya vətəndaşlığı olmayan şəxsin ölkədən məcburi çıxarılması. Deportasiya hüquq pozuntusuna görə cəza deyil, məcburi tədbirdir. Əcnəbilər sənədlərini yeniləyərək,  məsələn, giriş üçün vizanı və ya digər qanuni əsaslar əldə edərək deportasiya olunmuş ölkəyə yenidən qayıda bilərlər. SSRİ-də deportasiya  demoqrafik və milli siyasətin aləti kimi çıxış edən repressiya forması idi. Deportasiyaya həm ayrı-ayrı şəxslər, həm də hakimiyyət  tərəfindən ictimai təhlükəli hesab edilən bütöv xalqlar məruz qalırdılar. SSRİ-də ən qəddar deportasiyalar İkinci Dünya müharibəsi dövrünə (1942-1945-ci illər) təsadüf edir. Bu illərdə inquşlar, kalmıklar, almanlar, finlər, Krım tatarları, qaraçaylar, çeçenlər, balkarlar, Axısqa türkləri və digər xalqlar Sibirə, Ural şəhərlərinə, Qazaxıstana və başqa ərazilərə deportasiya olunublar. 1948–1953-cü illərdə SSRİ Nazirlər Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 nömrəli və 1948-ci il 10 mart tarixli 754 nömrəli qərarları əsasında yüz əlli mindən çox azərbaycanlı Ermənistan SSR  ərazisindəki dədə-baba yurdlarından kütləvi surətdə və zorakılıqla sürgün olunmuşdur. 

Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 107-ci maddəsinə əsasən əhalinin deportasiyası sülh və insanlıq əleyhinə cinayətdir.

Müasir beynəlxalq hüquqda deportasiya qadağandır və beynəlxalq cinayət sayılır. İşğal edilmiş ərazilərin əhalisinin deportasiyası “Müharibə zamanı mülki şəxslərin müdafiəsi haqqında” 1949-cu il Cenevrə Konvensiyasının 49-cu maddəsində qadağan edilmiş və müharibə cinayəti kimi tövsif olunur.