Çəkişmə prinsipi –  müasir hüquqi dövlətlərdə ədalətli məhkəmə baxışının əsas prinsiplərindən biri. Bu prinsipə görə, məhkəmə baxışı zamanı proses iştirakçıları – mülki işlərdə iddiaçı və cavabdeh, cinayət işlərində isə ittiham və müdafiə tərəfləri – öz mövqelərini azad şəkildə bildirmək, qarşı tərəfin dəlillərinə cavab vermək, sübutlar təqdim etmək və təqdim olunmuş sübutları təkzib etmək hüququna malikdirlər. Çəkişmə prinsipi bir tərəfin ittiham və ya iddia irəli sürməsi və digər tərəfin bu ittiham və ya  iddiaya qarşı müdafiə mövqeyi tutması formasında özünü göstərir.

Bu prinsipin tətbiqi zamanı hakim qərəzsiz və neytral mövqe tutur, tərəflərdən heç birinin maraqlarını müdafiə etmir və yalnız təqdim edilmiş sübutlar, faktiki hallar və hüquqi əsaslar əsasında qərar qəbul edir.

Azərbaycan Respublikasında çəkişmə prinsipi bir sıra normativ hüquqi aktlarda öz əksini tapmışdır. İlk növbədə, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 127-ci maddəsində məhkəmə icraatının çəkişmə prinsipi əsasında həyata keçirildiyi təsbit olunur. Bu müddəa çəkişmə prinsipinin konstitusion əsasını təşkil etməklə, onun hüquqi dövlətdə məcburi tətbiqini təsdiqləyir.

Bundan əlavə, “Məhkəmələr və hakimlər haqqında” AR Qanununun 13-cü maddəsi “Məhkəmə icraatının çəkişmə prinsipi əsasında həyata keçirilməsi” adlanır və bu prinsipin normativ mahiyyətini mьəyyən edir. Eyni zamanda, Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsində və Cinayət-Prosessual Məcəlləsində çəkişmə prinsipi hüquqi norma kimi təsbit edilib. Prosessual qanunvericiliyə əsasən, proses iştirakçılarının hüquq və vəzifələri, sübutların təqdim  edilməsi və araşdırılması qaydası və digər prosessual məsələlər məhz bu prinsipə əsaslanır.

Çəkişmə prinsipinin əsas məqsədi ədalətli məhkəmə araşdırmasının təmin edilməsidir. Tərəflərin öz mövqelərini sərbəst ifadə və müdafiə etməsi, habelə bu mövqelərin qarşılaşdırılması və təqdim olunmuş sübutların obyektiv qiymətləndirilməsi  nəticəsində əsaslandırılmış qərarın qəbul edilməsi mümkün olur. Bu prinsip hüquqların müdafiəsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, çünki tərəflərin mцvqelərinin bərabər şəkildə dinlənilməsi hüquqi ədalətin əsas şərtlərindən biridir. Çəkişmə prinsipi, həmçinin cinayət və ya mülki proses iştirakçılarına məhkəmənin qərarına təsir göstərə biləcək bütün sübutlar və mülahizələrlə, o cümlədən müstəqil hüquq subyektləri tərəfindən təqdim edilmiş materiallarla tanış olmaq və onlara münasibət bildirmək imkanını nəzərdə tutur.

Çoxun azı ehtiva etməsi prinsipi – inzibati icraatın səmərəliliyinin təmin edilməsinə, şəxslərin hüquq və mənafelərinin lazımsız inzibati maneələrdən qorunmasına xidmət edən inizbati hüququn əsas prinsiplərindən biri.  

Azərbaycan Respublikasının inzibati qanunvericiliyində bu prinsip inzibati icraatın əsas qaydalarından biri kimi nəzərdə tutulmuşdur və inzibati orqanların fəaliyyətində mühüm rol oynayır.

Bu prinsipin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, daha geniş məzmunlu bir hüquqi hərəkət və ya icazə öz daxilində daha məhdud və dar məzmunlu hərəkətləri də ehtiva edir. Başqa sözlə, əgər bir şəxs müəyyən bir hüquqi nəticə yaradan daha geniş hərəkəti artıq həyata keçirmişdirsə, inzibati orqan həmin hərəkətin daxilində olan daha kiçik və ya tərkib hissəsi sayılan başqa bir hərəkətin yenidən edilməsini tələb edə bilməz.

“Çoxun azı ehtiva etməsi prinsipi” hüquqi doktrinada yeni yaranmış anlayış deyil. Bu prinsip öz köklərini qədim Roma hüququnda mövcud olmuş “in maiore minus” prinsipindən götürür. Həmin prinsipə görə, daha geniş səlahiyyət və ya hüquq daha məhdud səlahiyyət və hüquqları da özündə ehtiva edir. Roma hüququnda bu prinsip müxtəlif hüquqi münasibətlərin tənzimlənməsində istifadə olunmuş və sonradan müasir hüquq sistemlərinə də daxil olmuşdur.

Müasir inzibati hüquqda bu prinsip inzibati orqanların fəaliyyətinin daha rasional və səmərəli təşkilinə xidmət edir. İnzibati orqanların vətəndaşlardan eyni məzmunlu və ya artıq yerinə yetirilmiş hərəkətləri yenidən tələb etməsinin qarşısını alaraq bürokratik maneələrin azaldılmasına və hüquqi müəyyənliyin təmin edilməsinə kömək edir.

Prinsipin əsas elementlərindən biri əvvəllər edilmiş hərəkətlərin daha geniş məzmunlu hərəkətlər daxilində ehtiva olunmasıdır. Əgər fiziki və ya hüquqi şəxs tərəfindən həyata keçirilmiş hərəkət artıq daha geniş hüquqi nəticəni təmin edirsə, inzibati orqan həmin hərəkətin tərkib hissəsi olan digər hərəkətlərin yenidən həyata keçirilməsini tələb edə bilməz. Məsələn, əgər bir şəxs müəyyən fəaliyyət növü üçün ümumi icazə almışdırsa və həmin icazə daha kiçik fəaliyyət növlərini də əhatə edirsə, inzibati orqan həmin fəaliyyətlərin hər biri üçün ayrıca icazə tələb etməməlidir. Bu yanaşma həm hüquqi məntiqə, həm də inzibati səmərəlilik prinsipinə uyğun hesab olunur. Belə hallarda maraqlı şəxsin hüququ vardır ki, inzibati orqanın belə bir tələbini yerinə yetirməkdən imtina etsin. Bu, hüquqi baxımdan şəxslərin lazımsız inzibati öhdəliklərə cəlb olunmasının qarşısını alır və inzibati münasibətlərdə balansın qorunmasına xidmət edir.